مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٢٥ - النمط الرابع فی الوجود و علله

النمط الرابع فی الوجود و علله

قوله: «کل جملة کل واحد منها معلول فانّها تقتضی علة خارجة عن آحادها، و ذلک لانّها إما أن لا تقتضی علة اصلا فتکون واجبة غیر ممکنة؛ و کیف یتأتّی هذا و انما یجب آحادها.

و إما أن یقتضی علة هی الآحاد بأسرها، فتکون معلولة لذاتها فانّ تلک و الجملة و الکل شیء واحد، و أما الکل بمعنی کل واحد فلیس یجب به الجملة.

و إما أن یقتضی علة هی بعض الآحاد؛ و لیس بعض الآحاد اولی بذلک من بعض إن کان کل واحد منها معلولًا لأنّ علته أولی بذلک.

و إما أن یقتضی علة خارجة عن الآحاد کلها، و هو الباقی.»

شرح: در گذشته [١] گفته شد که وجود ممکن منتهی میشود به واجب الوجود و گرنه منتهی به دور یا تسلسل خواهد شد و به عبارت دیگر مستلزم دور یا تسلسل خواهد بود، و چون دو شقّ اخیر یعنی دور و تسلسل محال است پس شقّ اول ثابت است؛ و امتناع دور امری بدیهی یا نزدیک به بدیهی است، تنها تصور مطلب کافی است برای تصدیق به آن؛ یعنی هر کسی تصور صحیحی از «دور» داشته باشد عقل او الزاما حکم به