مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ١١٥ - النمط التاسع فی مقامات العارفین

زیرین فرو ریزد قسمتهای بالا به شکل مهیبتری فرو ریزد. باز در این باره در فصلهای آینده بحث خواهیم کرد.

تنبیه: الزهد عند غیر العارف معاملة ما کأنه یشتری بمتاع الدنیا متاع الاخرة، و عند العارف تنزّه عما یشغل سرّه عن الحق و تکبّر علی کل شئ غیر الحق.

و العبادة عند غیر العارف معاملة ما کأنه یعمل فی الدنیا لأجرة یأخذها فی الاخرة هی الاجر و الثواب، و عند العارف ریاضة ما لهممه و قوی نفسه المتوهمة و المتخیلة لیجرّها بالتعوید عن جناب الغرور الی جناب الحق فتصیر مسالمة للسرّ الباطن حین ما یستجلی الحق لا تنازعه فیخلص السرّ الی الشروق الساطع و یصیر ذلک ملکة مستقرة کلما شاء السرّ اطلع الی نور الحق غیر مزاحم من الهمم بل مع تشییع منها له فیکون بکلیته منخرطا فی سلک القدس.

زهدی که زاهد دارد نوعی معامله است، از قبیل فروختن کالای دنیا به کالای آخرت است؛ و اما زهد عارف عبارت است از پاک و عاری نگهداشتن خود از هر چیزی که ضمیر را از توجه به حق تعالی باز میدارد و نوعی تکبر و بیاعتنایی نسبت به ما سوی اللّه محسوب میشود.

و عبادت غیر عارف نیز نوعی معامله است از قبیل مزدوری و کار کردن به خاطر اجرت که در آخرت بگیرد؛ و اما عبادت عارف نوعی ریاضت است برای اراده و قوای وهمی و خیالی نفس تا در اثر عادت دادن بتواند آنها را از امور غرورآمیز منصرف و به سوی حق متوجه کند تا اینکه این قوا همگام و هماهنگ سرّ ملکوتی گردند و آنگاه که سرّ باطن به سوی حق متوجه گردد راه خلاف نگیرند و سرّ باطن بدون هیچ مزاحمی متوجه اشراق غیبی گردد و تدریجا این حالت به شکل خلق و ملکه و طبیعت ثانیه بشود که هر زمان سرّ باطن متوجه نور حق گردد قوای خیالی و وهمی مزاحم نگردد بلکه به همراه او حرکت کنند و در نتیجه شخص عارف به تمام وجود خود در سلک عالم قدس درآید (آن سان که بعداً ضمن تشریح مقامات سالک گفته خواهد شد).

شرح: در فصل پیش معنی «زهد» و «عبادت» و «عرفان» تحت نام «زاهد» و «عابد» و «عارف» بیان شد و ضمنا گفته شد که گاهی بعضی از این معانی با بعضی دیگر جمع میشوند یعنی ممکن است یک شخص هم زاهد باشد و هم عابد، یا هم زاهد باشد و هم عارف، یا هم عابد باشد و هم عارف. امّا شیخ در این فصل ضمن اشاره به حالت اجتماع اینها به یک نکته مهم اشاره میکند و آن اینکه: اگر یک شخص هم زاهد