مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٣٠٧ - الفصل السابع فی تعریف مناسبة الحدّ والمحدود

الفصل السابع فی تعریف مناسبة الحدّ والمحدود

بحث دیگر: تعریف بر دو قسم است: تعریف حدّی و تعریف رسمی. تعریف حدّی یعنی تعریف به اجزاء ماهیت.

باب «حدّ» حقیقتش باب تجزیه و تحلیل است ولی نه تجزیه شئ در خارج بلکه تجزیه شئ در ذهن.

باز در اینجا باید گفت که تجزیه اساساً بر دو قسم است:

١. تجزیه در خارج که عبارت است از تجزیه به اجزاء خارجی.

٢. تجزیه در ذهن که تجزیه است به اجزاء عقلی؛ یعنی ماهیت این شئ را که در خارج هیچ گونه تجزّی ندارد عقل در ظرف خودش تجزیه میکند به اجزائی عقلی.

اشیاء یک تجزیهای در خارج میپذیرند که ما آن را «تجزیه کیمیاوی» مینامیم.

مثلًا آب را در خارج به هیدروژن و اکسیژن تجزیه میکنیم. این یک تجزیه کیمیاوی است. ولی حدّ و تحلیل هیچ ربطی به این تحلیل خارجی و تجزیه کیمیاوی ندارد؛ یعنی نمیخواهیم بنشینیم و آب را در ذهن به هیدروژن و اکسیژن تجزیه کنیم؛ و لذا میتوان گفت که این نوع تجزیه هیچ وقت با فکر کردن به دست نمیآید؛ یعنی هر چه بنشینیم و فکر کنیم، نمیتوانیم بفهمیم که آب مرکب است از دو جزء اکسیژن و هیدروژن. خلاصه اینکه نه با تجزیه خارجی میتوان اجزاء عقلی را به دست آورد و نه