مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ١٤٤ - اشاره به بیان « شفا » در برهان بر وجود جوهر

اسفار که خودش یک جلد مستقل است، همان باب جوهر و عرض است. ولی شیخ در شفا و نجات اولین بابی را که مطرح کرده باب جوهر و عرض است. حال، اینکه اول باشد یا آخر، به مسائل دیگری بستگی دارد. چون مسأله وجود برای متأخرین خیلی مهم است اینها را مقدم داشتهاند، ولی چون مسائل وجود برای شیخ آنقدرها مطرح نبوده و به اهمیتش نرسیده بوده، قهراً این نوع مسائل وجود، مسائل زیادی نیست.

گفتیم تقسیم وجود به جوهر و عرض جزء احکام و مسائل همین علم است. البته بیان مقولات- یعنی تعریف آنها، اقسام آنها، اقسام جواهر، اقسام اعراض و مخصوصا اقسام اعراض- قبلًا در بخش منطق این کتاب آمده است، همچنانکه ارسطو نیز باب مقولات را در منطقش ذکر کرده، ولی بعدها دیگران آمدهاند و بحث مقولات را از منطق خارج کرده و در فلسفه آوردهاند. شیخ در اینجا فقط در باب تقسیم اوّلی موجود به جوهر و عرض و اقسام جوهر بحث کرده است (نه درباره همه مقولات). درباره اقسام پنجگانه جوهر (ماده، صورت، جسم، عقل و نفس) که بعدها بحث میکند از اینجا شروع میکند. البته طرز بیانش در شفا اینجور نیست.

« نجات » ملخّص « شفا » نیست

و گفتیم اینکه برخی خیال کردهاند نجات ملخّص شفا است اشتباه است. البته چون نویسنده یک نفر است شباهت زیاد است ولی اینجور نیست که نجات صرفاً تلخیص شده شفا باشد. مسائل زیادی در شفا هست که بهتر بود در اینجا هم میآورد ولی نیاورده است، و خیلی چیزها را در اینجا به بیاناتی آورده که در شفا نیاورده که از جمله آنها یکی همین جاست.

اشاره به بیان « شفا » در برهان بر وجود جوهر

در شفا به جهت خاصی از یک راه خیلی خوب و برهانی وارد مطلب شده است و آن اینکه: موجود به حکم عقل یا جوهر است یا عرض؛ و به هر حال جوهر وجود دارد؛ بعد باید برویم سراغ عرض و ببینیم که آیا وجود دارد یا نه؛ زیرا هر موجودی را که در نظر بگیریم، به حصر عقلی وجودش از دو حال خارج نیست: یا وجودش قائم به نفس