بنابراین، این جهات را که میگوییم «اتفاقی»، از جنبه غایت میگوییم نه از جنبه علل فاعلی؛ از جنبه علل فاعلی «ضرورت» است؛ یعنی اگر یک نیرویی از بالا نگاه کند، آن نیرویی که تمام این علل و عناصر را، تمام این سلسله علل و معلولات را او تنظیم کرده است یا زیر نظر او تنظیم شده است یا لااقل از نظر او از ازل این ضرورت وجود دارد که این دو خانواده حرکت کنند، در فلان نقطه به هم برسند و بعد منجر به آن ازدواج بشود، آن حساب دیگری است. شاید در حسابهای بالا، در نظم دادن به مجموعه علل و معلولات یک حسابی در کار باشد که مخصوصا اینها به یکدیگر برسند. این مطلب دیگری است. ما از نظر خود طبیعت، از پایین بخواهیم نگاه کنیم میگوییم در اینجا ضرورت هست، غایت هم هست ولی غایت بالعرض نه غایت بالذات، اما از نظر کلی غایت بالذات است.

شیخ میگوید: ما اول مسامحه میکنیم و میگوییم ما وجود اتفاقی را به این معنا (غایت بالعرض بودن) در بعضی موارد منکر نمیشویم، ولی آن نسبت به افراد است نه نسبت به کلی. پس طبیعت همیشه هدف دارد و هدف طبیعت، کلی است ولی اینکه آن هدف کلّی منطبق بر یک جزئی بشود، بستگی دارد به علل خاص اتفاقی. این مقدار را ما انکار نمیکنیم ولی این مقدار سبب نمیشود که ما بگوییم تمام نظام عالم بر اثر اتفاق پیدا شده است. ما باید شرایط عادی را در نظر بگیریم؛ در شرایط عادی اگر اتفاق باشد باید تمام حوادث به اتفاق باشد. اگر طبیعت هیچ هدف و غایت نداشته باشد باید هر چه رخ میدهد همه به وسیله اتفاق باشد یعنی طبیعت- یا صورت به قول اینها- نخواهد ماده را برای خود انتخاب کند، در صورتی که ما به موارد دیگر که نگاه میکنیم، در غیر موارد اتفاقی، کاملا محسوس است که خود طبیعت در جستجوی هدف است و این طبیعت و صورت است که ماده را برای خود انتخاب میکند نه اینکه این ماده ضرورتا به این صورت و به این غایت منتهی میشود.

شیخ میگوید: مثلًا وقتی شما یک دانه گندم را در یک زمینی میاندازید و یک دانه جو را نیز در همان زمین میاندازید، بعد میبینید این دانه گندم مشغول یک نوع فعالیت میشود، یک سلسله مواد را به شکل مخصوصی جذب میکند و جو به شکل دیگری. از این یک بوته میروید و از آن بوته دیگری. این چگونه میشود؟ آیا مواد در این زمین یکسان است؛ یعنی مادهای که این استفاده میکند و مادهای که آن استفاده