اصول فقه شيعه - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ٢٦٠ - كلام مرحوم آخوند در ارتباط با شرايط قسم اوّل

آيا كلام مرحوم آخوند در تمام موارد شرايط تكليف پياده مى‌شود؟ تكليف- كه در اينجا مضاف اليه شرايط قرار گرفته است- داراى دو معنا است:

معناى مصدرى و معناى اسم مصدرى. تكليف به معناى مصدرى يعنى حكم كردن و دستور صادر كردن و اين همان چيزى است كه مرحوم آخوند در مورد آن فرمود: «اين عمل اختيارى مولاست و مسبوق به اراده و مبادى اراده است و آنچه در اين عمل اختيارى نقش دارد همين مسائل نفسانى است». ولى تكليف به‌معناى اسم مصدرى هم مى‌آيد. مثلًا «ايجاب» معناى مصدرى و «وجوب» معناى اسم مصدرى براى تكليف است. ما بعضى از چيزها را ملاحظه مى‌كنيم كه به‌حسب واقع شرطيت براى ايجاب ندارد امّا شرطيت براى وجوب دارد. مثلًا ايجاب الآن واقع شده امّا تا زمانى كه آن شرط در خارج تحقّق پيدا نكند حكم فعليت پيدا نمى‌كند. به‌عبارت ديگر: مرحله ايجاب، همان مرحله انشاء بوده و مرحله وجوب، مرحله فعليت است. مرحله انشاء، اضافه به حكم مولا و حاكم دارد امّا مرحله فعليت، اضافه به مولا ندارد بلكه اضافه به حكم به‌معناى اسم مصدرى دارد. مثلًا اگر مولا بگويد: «إن جاءك زيدٌ فأكرمه» اين يك حكم تعليقى انشائى است كه به‌عنوان اينكه قول مولا و عمل اختيارى مولاست، الآن تحقّق پيدا كرده است. مولا اكرام زيد را تصوّر كرده و تصديق به فايده آن نموده و حتى مجى‌ء زيد را به‌عنوان شرطيت در نفس خودش آورده سپس انشاء حكم كرده است بعد از اينكه انشاء تمام شد، مأمور بايد در انتظار تحقّق شرط- يعنى آمدن زيد- باشد. چون وجوب اكرام انشائى تعليقى، در صورتى فعليت پيدا مى‌كند كه مجى‌ء زيد در خارج تحقّق پيدا كند.

پس در اينجا وجود ذهنى مجى‌ء زيد، شرطيت دارد براى مرحله انشاء حكم. امّا وجود خارجى مجى‌ء زيد شرطيت دارد براى مرحله فعليت حكم. يعنى وجوب اكرام، به‌معناى اسم مصدرى، در صورتى گريبان مأمور را مى‌گيرد كه مجى‌ء زيد در خارج حاصل شده‌