اصول فقه شيعه - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ٤٤١ - اشكالات كلام مرحوم نائينى

تعيين نفسيت يا غيريت واجب وجود ندارد. [١]

اشكالات كلام مرحوم نائينى:

كلام مرحوم نائينى اگرچه كلام بسيار دقيقى است ولى درعين‌حال داراى اشكالاتى است كه ما بعضى از آنها را در اوايل بحث مقدّمه واجب مطرح كرديم. اشكال اوّل: آنچه ايشان در مقدّمه اوّل فرمودند، [٢] زمينه‌اش اين بود كه مى‌فرمودند: «بين وجوب ذى المقدّمه و وجوب مقدّمه عنوان عليت و معلوليت مطرح است، چون وجوب مقدّمه، مترشح از وجوب ذى المقدّمه است و معناى ترشح همان عليت و معلوليت است يعنى وجوب ذى المقدّمه علت براى وجوب مقدّمه است». ما اين مطلب را نه در ارتباط با وجوب پذيرفتيم و نه در ارتباط با آن فعلى كه متوقّف بر مقدّمه است و انسان مى‌خواهد آن را مباشرتاً انجام دهد. آنجا ديگر به‌جاى وجوبْ مسأله اراده مطرح است مثل اينكه كسى اراده مى‌كند «بودن بر پشت‌بام» را مباشرتاً انجام دهد و بعد ملاحظه مى‌كند اين عمل توقّف بر «نصب نردبان» دارد و درحقيقت اينجا دو فعل مطرح است يكى «بودن بر پشت‌بام» و ديگرى «نصب نردبان»، و هر دو فعل هم ارادى است و فعل ارادى مسبوق به اراده است. مرحوم نائينى همان حرفى را كه در ارتباط با وجوب مطرح كرده است در مورد اراده هم مطرح كرده مى‌فرمايد: «اراده متعلّق به ذى المقدّمه، علت براى اراده متعلّق به مقدّمه است» و گاهى هم تعبير به ترشح مى‌كند و ترشح هم به‌معناى عليت و معلوليت است. ما در اوايل بحث مقدّمه واجب كه اين مسئله را مطرح كرديم گفتيم: «عليت، نه در ارتباط با وجوب مطرح است و نه در ارتباط با اراده، زيرا عليت به اين معناست كه‌

[١]- فوائد الاصول، ج ١، ص ٢٢٠- ٢٢٢ و أجود التقريرات، ج ١، ص ١٦٩

[٢]- كه وجوب مقدّمه، مترشح از وجوب ذى المقدّمه است.