اصول فقه شيعه - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ٦٩ - بررسى كلام مرحوم آخوند

علاقه عبد به مولاست كه با وجود اينكه اين عمل براى او لازم نبوده ولى به جهت شدّت علاقه به مولا اين كار را انجام داده است. مرحوم آخوند مى‌فرمايد: تبديل امتثال در اينجا مانعى ندارد، زيرا هنوز علت محدثه امر به قوّت خودش باقى است. غرضى كه مولا را وادار بر امر كرده هنوز تحقق پيدا نكرده است لذا امر به قوّت خود باقى است.

مرحوم آخوند مى‌فرمايد: شاهد اين مطلب اين است كه اگر عبد آب را در اختيار مولا قرار داد ولى قبل از حصول غرض مولا، مثلًا ظرف آب از دست مولا افتاد و بر زمين ريخت، ازنظر عقل و عقلاء، عبد وظيفه دارد كه مجدداً آب را در اختيار مولا قرار دهد و لازم نيست به انتظار امر مجدد مولا باشد بلكه همان امر اوّل به قوّت خود باقى است و اقتضاء مى‌كند كه بايد مجدداً ظرف آب را در اختيار مولا قرار دهد. بنابراين به مجرّد اينكه عبدْ آب را در اختيار مولا قرار مى‌دهد، امر ساقط نشده و تا وقتى كه غرض مولا حاصل نشده است، امر به قوّت خود باقى است و هنگامى كه امر به قوّت خود باقى است چرا تبديل امتثال جايز نباشد؟ سپس مرحوم آخوند شاهدى از باب فقه و شرعيّات مطرح كرده و مى‌فرمايد: اگر كسى نماز يوميه‌اش را به‌صورت فرادى‌ خوانده است، سپس جماعتى در ارتباط با همان نماز برپا شد- برحسب بعضى از روايات‌ [١]- مستحب است اين شخص نماز خود را با جماعت اعاده كند. گويا مرحوم آخوند مى‌خواهد بفرمايد: اين، همان تبديلِ امتثال است و الّا نماز فرادى‌ كه خوانده نقصى نداشته ولى درعين‌حال روايات مى‌گويد مستحب است اين نماز را با جماعت اعاده كند. اين مسئله مثل اين است كه عبدْ ظرف آب بهترى را در اختيار مولا قرار دهد. [٢]

بررسى كلام مرحوم آخوند

اوّلًا: با قطع‌نظر از استشهاد فقهى كه ايشان مطرح كردند، درصورتى‌كه بيان‌

[١]- وسائل الشيعة، ج ٥ (باب ٥٤ من أبواب صلاة الجماعة، ح ١٠).

[٢]- كفاية الاصول، ج ١، ص ١٢٧ و ١٢٨