اصول فقه شيعه - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ٣٠٢ - آيا تقابل بين اطلاق و اشتراط، كدام قسم از اقسام تقابل است؟

آيا تقابل بين اطلاق و اشتراط، كدام قسم از اقسام تقابل است؟

تقابل بر چهار قسم است: تقابل ايجاب و سلب، تقابل تضاد، تقابل تناقض و تقابل متضايفين. [١] ترديدى نيست كه تقابل بين اطلاق و اشتراط نمى‌تواند تقابل ايجاب و سلب و يا تقابل تناقض باشد، زيرا اطلاق و اشتراط، دو امر وجودى مى‌باشند و در تقابل تناقض و تقابل ايجاب و سلب، بايد يك طرفْ وجودى و يك طرفْ عدمى باشد. و ظاهر اين است كه تقابل آنها، تقابل تضادّ هم نيست، چون امتناع اجتماع متضادّين، به نحو اطلاق است و پاى اضافه در ميان نيست. در زمان واحد نمى‌شود شى‌ء هم معروض سواد باشد و هم معروض بياض، درحالى‌كه در باب اطلاق و اشتراط، مسئله به اين صورت نيست، زيرا: اوّلًا: اگر اين‌طور بود، ما بايد واجب مطلق را انكار كنيم، چون هر تكليفى مشروط به شرايط عامه- يعنى بلوغ، عقل، قدرت و علم- است و اگر بين اطلاق و اشتراط، تضادّ وجود داشته باشد، ديگر چيزى به‌عنوان واجب مطلق نخواهيم داشت و همه واجب‌ها واجب مشروط خواهند شد، درحالى‌كه اين‌گونه نيست. ثانياً: ما بسيارى از واجبات را ملاحظه مى‌كنيم كه در زمان واحد، هم اتّصاف به اطلاق پيدا مى‌كنند و هم اتّصاف به اشتراط، لذا اگر از ما سؤال كنند: «آيا نماز، واجب مطلق است يا واجب مشروط؟» ما نمى‌توانيم بگوييم: «واجبِ مطلق است»، همان‌طورى كه نمى‌توانيم بگوييم: «واجبِ مشروط است» بلكه بايد سؤال كنيم:

«صلاة را در ارتباط با چه چيزى ملاحظه مى‌كنيد؟»، صلاة در ارتباط با وقت، همانند حج نسبت به استطاعت، به‌عنوان واجب مشروط است. همان‌طور كه قبل از تحقّق استطاعت، حجْ واجب نيست، قبل از دخول وقت هم صلات واجب نيست. امّا صلاة با حفظ همين خصوصيت مشروط بودن، اگر در ارتباط با طهارت ملاحظه شود، به‌عنوان‌

[١]- المنطق للمظفّر رحمه الله، ج ١، ص ٥١- ٥٣