اصول فقه شيعه - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ٣٤٦ - آيا حقيقت تكليف چيست؟

آيا شما تهيه مقدّمات را در روز پنجشنبه لازم مى‌دانيد يا نه؟ اگر مى‌گوييد: «بايد مقدّمات را فراهم كند»، مى‌گوييم: اين وجوب، از راه وجوب مقدّمه است و هنگامى كه ذى المقدّمه در روز پنجشنبه واجب نيست چگونه شما مى‌گوييد: «مقدّمه آن واجب است»؟ و اگر مى‌گوييد: «تهيه مقدّمات لازم نيست»، مى‌گوييم: «در اين صورت چگونه مى‌خواهيد وقتى زيد آمد او را اكرام كنيد؟ چون فرض اين است كه اكرام او امكان ندارد». امّا بنا بر مبناى شيخ انصارى رحمه الله اين اشكال وارد نيست، چون به‌نظر ايشان همين‌الان حكم تحقّق دارد در نتيجه مقدّمه آن‌هم- بنا بر وجوب مقدّمه- واجب است. بنا بر مبناى مرحوم عراقى هم اشكال وارد نيست، زيرا به‌نظر ايشان الآن بعث و تحريك وجود ندارد ولى حكمْ تحقّق دارد و وجوب و حكم، غير از بعث و تحريك است. در باب شرعيات هم اگر كسى قبل از رسيدن وقت نماز آب دارد و مى‌داند كه اگر الآن وضو نگيرد، هنگام فرارسيدن وقت نماز، فاقد الماء خواهد شد و فرض كنيم چيزى هم به عنوان تيمم بدل از وضو تشريع نشده‌ [١] و وضو شرط نماز است، طبق مبناى شيخ انصارى رحمه الله و مرحوم عراقى- كه مى‌گويند: «تكليف، قبل از وقت هم تحقّق دارد»- از باب مقدّمه واجب، براى اين شخص واجب است الآن وضو بگيرد. ولى مشهور با مشكل مواجه مى‌شوند، زيرا اگر بگويند: «بايد الآن وضو بگيرد»، مى‌گوييم:

«چه دليلى براى وجوب وضو هست؟ وقتى خود نماز، وجوب پيدا نكرده، چطور مى‌شود مقدّمه‌اش- از باب مقدّميت- وجوب پيدا كند؟» و اگر بگويند: «الآن واجب نيست وضو بگيرد»، مى‌گوييم: «در اين صورت، نمى‌تواند بعد از رسيدن وقت، نماز را اتيان كند، چون فرض اين است كه تيمم بدل از وضو هم تشريع نشده است».

[١]- چون در اينجا كه تيمم بدل از وضو تشريع شده، راه تخلّصى براى او هست.