اصول فقه شيعه - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ٤٢٨ - دوران امر بين وجوب نفسى و وجوب غيرى

ثمره نفسيت و غيريت‌

بر نفسيت و غيريت ثمراتى مترتّب است كه مهم‌ترين آنها دو ثمره است: ثمره اوّل: وجوب‌ واجب نفسى‌، مستقل بوده و تابع وجوب چيز ديگرى نيست.

البته اين بدان معنا نيست كه واجب نفسى قيد و شرطى ندارد بلكه واجب نفسى چه‌بسا ممكن است واجب مشروط باشد، مثل صلاة نسبت به وقت و حج نسبت به استطاعت. امّا وجوب‌ واجب غيرى‌، مستقل نبوده و تابع وجوب چيز ديگر- يعنى ذى المقدّمه- است. مثلًا وجوب وضو تابع وجوب صلاة است. هروقت صلاة واجب شد وضو هم وجوب پيدا مى‌كند. ثمره دوّم: مخالف با واجب نفسى‌، موجب استحقاق عقوبت است. ولى مخالف با واجب غيرى‌، موجب استحقاق عقوبت نيست بلكه چون ترك آن مستلزم ترك ذى المقدّمه است، بر ترك ذى المقدّمه استحقاق عقوبت مترتّب است. از نظر عقل و عقلاء هم همين‌طور است. اگر مولا به «بودن بر پشت‌بام» امر كرد و «نصب نردبان» هم به‌عنوان واجب غيرى وجوب پيدا كرد، چنانچه مكلّف هر دو را ترك كند، استحقاق عقوبت فقط در ارتباط با ترك ذى المقدّمه است. و حتى اگر ذى‌المقدّمه‌اى داراى ده مقدّمه باشد و مكلّف همه مقدّمات را همراه با ذى المقدّمه ترك كرد، استحقاق عقوبت فقط بر ترك ذى المقدّمه است. [١]

دوران امر بين وجوب نفسى و وجوب غيرى‌

حال كه معلوم گرديد بر نفسيت و غيريت ثمراتى مترتّب است جاى اين بحث است كه اگر وجوب يك شى‌ء بر ما محرز شد ولى نفسى بودن يا غيرى بودن آن معلوم نبود چه بايد بكنيم؟ مثل اينكه مولا دو چيز را واجب كرده باشد كه يكى از آنها وجوب نفسى دارد امّا نسبت به ديگرى ترديد داريم كه آيا وجوبش نفسى است يا به‌عنوان‌

[١]- اين بحث در ذيل مباحث واجب نفسى و غيرى مورد بررسى بيشترى قرار خواهد گرفت.