اصول فقه شيعه - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ٤٥٨ - بحث اوّل مسأله ثواب و عقاب در واجب نفسى و غيرى

بحث اوّل: مسأله ثواب و عقاب در واجب نفسى و غيرى‌

مرحوم آخوند مى‌فرمايد: يكى از فرق‌هاى واجب نفسى و غيرى اين است كه در واجب نفسى، ثواب و عقاب مطرح است ولى در واجب غيرى مطرح نيست، يعنى موافقت واجب نفسى موجب استحقاق ثواب و مخالفت آن موجب استحقاق عقاب است ولى واجب غيرى نه موافقتش موجب استحقاق ثواب است و نه مخالفت آن موجب استحقاق عقاب. ايشان براى اثبات مدّعاى خود، به دو دليل تمسّك مى‌كند، كه در واقع به يك دليل برگشت مى‌كنند. دليل اوّل: ما وقتى مسأله ثواب و عقاب را با عقل مطرح مى‌كنيم، عقل به ما مى‌گويد: «اگر ذى‌المقدّمه‌اى داراى مقدّمات متعدّدى بود و اين مكلّف، مقدّمات متعدّد را اتيان كرد و به دنبال آن، ذى المقدّمه را انجام داد، فقط دستور مولا را موافقت كرده است و تكثّر و تعدّد مقدّمات نقشى در استحقاق ثواب ندارد». در مثال‌هاى عادى هم همين‌طور است. اگر مولايى به عبدش گفت: «ادخل السوق و اشتر اللّحم»- كه دخول سوق، واجب غيرى و اشتراء لحم واجب نفسى است- وقتى به عقل مراجعه مى‌كنيم، عقل مى‌گويد: «دخول سوق، اگرچه مأمور به واقع شده ولى چون غرض اصلى مولا عبارت از اشتراء لحم بوده، فقط موافقت «اشتر اللّحم» موجب استحقاق ثواب است و موافقت «ادخل السوق» موجب استحقاق ثواب نمى‌شود. در جانب مخالفت آن‌هم همين‌طور است. اگر عبد به بازار نرفت تا به دنبال آن، خريد لحم صورت گيرد، عقل نمى‌گويد: «اينجا دو استحقاق عقوبت در كار است: يكى براى عدم دخول سوق و ديگرى براى عدم اشتراء لحم». در اينجا عقل فرقى نمى‌بيند بين كسى كه اصلًا به بازار نرفته و بين كسى كه به بازار رفته ولى لحم را خريدارى نكرده است. درحالى‌كه اگر در واجب غيرى استحقاق ثواب و عقاب مطرح بود بايد بين اين دو نفر فرق وجود داشته باشد.

مولا مى‌گويد: هدف من اشتراء لحم بوده و اين هدف تحقّق پيدا نكرده است. دليل دوّم: مسأله ثواب از لوازم قرب به مولا و عقاب از لوازم بُعد از مولاست و