اصول فقه شيعه - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ٣٦١ - تحقيق در ارتباط با واجب معلّق

مى‌كنند، سپس ايشان مى‌فرمايد: «به‌همين‌جهت گفته‌اند: اراده، جزء اخير از علت تامّه است‌» يعنى بعد از آمدن اراده، ديگر حالت انتظار و توقّعى وجود ندارد. درحالى‌كه شما (مرحوم صاحب فصول) مى‌گوييد: «اراده مى‌آيد، علت تامّه هم تحقّق پيدا مى‌كند ولى معلول تحقّق پيدا نمى‌كند». آيا مى‌توان بين علت و معلول تفكيك نمود؟ چگونه ممكن است اراده كه جزء متمّم علت تامّه است، الآن تحقّق پيدا كند ولى معلولش كه عبارت از مسافرت است فردا تحقّق پيدا كند؟ ممكن است كسى بگويد: در اينجا معلول، به حسب ذاتش، تأخّر از علّت دارد يعنى معلول، عبارت از «مسافرت مقيّد به اينكه در فردا باشد» است، بنابراين نمى‌تواند قبل از فردا تحقّق پيدا كند و اگر قبل از فردا تحقّق پيدا كرد، آن معلول نخواهد بود». مرحوم اصفهانى در پاسخ مى‌فرمايد: اين حرف فسادش بيشتر از حرف اوّل- يعنى تفكيك بين علت و معلول- است. چون اين حرف بازگشتش به اين است كه «در ذات معلول، انفكاك از علت وجود دارد». چه فرق است بين اينكه شما بگوييد: «در ذات معلول، تأخّر وجود دارد» يا بگوييد: «در ذات معلول، انفكاك از علت مطرح است»؟

درحالى‌كه قاعده عقليه حكم به عدم انفكاك مى‌كند و معقول نيست كه معلول، انفكاك از علت داشته باشد. ممكن است كسى بگويد: چه مانعى دارد كه بگوييم: «ذات علت، تحقّق دارد ولى زمان فردا به‌صورت شرطيت براى تحقّق مراد مطرح است»؟ محقّق اصفهانى رحمه الله در پاسخ مى‌فرمايد: در مورد شرطيت آن، دو احتمال وجود دارد: احتمال اوّل: زمان فردا، شرطيت داشته باشد براى اينكه مرتبه ناقص شوق به مرتبه كامل برسد. اين احتمال به‌نظر ما (مرحوم اصفهانى) مانعى ندارد ولى معنايش اين است كه قبل از فردا اراده‌اى وجود ندارد، زيرا اراده، اصل شوق و مرتبه ناقص آن نيست بلكه اراده عبارت از مرتبه كامل شوق است و شما هم مى‌گوييد: «مرتبه كامل شوق، فردا