«زيد الجائي» مقيّد كنيم؟ آيا اين تقييد جزئى نيست؟ بلكه حضرت امام خمينى رحمه الله مى‌فرمود: بنا بر مبناى مشهور- كه معانى حرفيه را جزئى مى‌دانستند [١]- نوع تقييداتى كه در جملات به‌كارمى‌رود راجع به معانى حرفيه است. مثلًا شما كه مى‌گوييد:

«ضربت زيداً يوم الجمعة في المدرسة»، آيا «يوم الجمعة» قيد براى چيست؟

«يوم الجمعة» به ضربى كه از شما صادر شده و بر زيد واقع شده است ارتباط دارد و چنين ضربى معناى حرفى است. البته «ضربْ» معناى حرفى نيست ولى شما در اين جمله، كلّى «ضربْ» را مقيّد نكرده‌ايد بلكه «ضرب صادر از خودتان كه واقع بر زيد شده»- و يك معناى حرفى است- را مقيّد به «يوم الجمعة» كرده‌ايد. [٢] ما در تحقيق معناى حرفى به اين نتيجه رسيديم كه: معناى حرفى يك واقعيت و وجودى است كه وجودش از وجود عرض هم پايين‌تر است. چون عرض فقط به معروض نياز دارد امّا معانى حرفى نياز به دو طرف دارد. بايد ظرف و مظروفى وجود داشته باشند تا واقعيت ظرفيت تحقّق پيدا كند. وقتى معانى حرفيه با وجود ضعفى كه دارند مى‌توانند مقيّد شوند و حتّى اكثر تقييدات، به همين معانى حرفيه برمى‌گردد، چرا مفاد هيئت افعل نتواند مقيّد شود؟ به‌نظر ما اين كلام امام خمينى رحمه الله كلام دقيق و قابل قبولى است. در نتيجه كلام مرحوم شيخ انصارى داراى اشكال است.

٢- راه مرحوم نائينى‌ [٣]

مرحوم نائينى- همانند مرحوم آخوند- معتقد است براى اثبات نفسيت واجب‌

[١]- و واقع هم همين است و نظر مرحوم آخوند در ارتباط با معانى حرفيه غير قابل قبول است.

[٢]- رجوع شود به: تهذيب الاصول، ج ١، ص ٤١ و ٤٢ و مناهج الوصول إلى علم الاصول، ج ١، ص ٩٩- ١٠١

[٣]- يادآورى: بحث در اين بود كه آيا در دوران بين نفسيت و غيريت، از ناحيه اصول لفظى- مثل أصالة الاطلاق- يا حكم عقل، راهى براى استكشاف نفسيت وجود دارد؟ مرحوم آخوند براى اثبات نفسيت به اصالة الاطلاق تمسك مى‌كرد. مرحوم شيخ انصارى تمسك به اصالة الاطلاق را رد مى‌كرد و مرحوم آخوند كلام شيخ انصارى را رد مى‌كرد. و به‌نظر ما هم كلام مرحوم آخوند و هم كلام مرحوم شيخ انصارى قابل مناقشه بود.