اصول فقه شيعه - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ٦٣٣ - بررسى كلام مرحوم آخوند

حرمت غيرى نمود و ما در بحث طلب و اراده ثابت كرديم كه اراده امر غير اختيارى است، و هيچ حكمى- حتى حكم غيرى- نمى‌تواند به آن تعلّق بگيرد. [١]

بررسى كلام مرحوم آخوند

اشكال اوّل: ما در بحث طلب و اراده گفتيم: اينكه مرحوم آخوند اراده را امرى غير اختيارى مى‌داند، صحيح نيست، بلكه اراده چيزى است كه نفس انسان خالق آن است. خداوند متعال، شعبه‌اى از خلّاقيت را به نفس انسان عنايت كرده است به‌همين‌جهت نفس انسان، نسبت به بعضى از امور جنبه خلّاقيت دارد. وجود ذهنى و اراده از اين قبيل مى‌باشند. اشكال دوّم: اگر اراده، امرى غير اختيارى باشد مسأله نيت در باب عبادات- كه ركن اصلى در باب عبادات است و ترديدى در اعتبار آن نيست- با مشكل مواجه مى‌شود. كسى كه مى‌خواهد انجام نماز ظهر را نيت كند، آيا غير از اين است كه انجام نماز ظهر را اراده مى‌كند؟ لذا اين حرف مرحوم آخوند نه از نظر فلسفى درست است نه از نظر منطق فقهى كسى مى‌تواند قائل شود. اشكال سوّم: مرحوم آخوند فرمودند: «در افعال غير توليديه، آخرين جزء مكمّل علت تامّه، عبارت از اراده است». حضرت امام خمينى رحمه الله‌ اين مطلب مرحوم آخوند را مورد اشكال قرار داده و مى‌فرمايد: به‌نظر ما اين كلام مرحوم آخوند مطابق با واقع نيست، و در افعال توليديه هم- مانند افعال غير توليديه- اراده در مرحله متقدّم واقع شده و به دنبال آن، مقدّماتى وجود پيدا مى‌كند تا برسد به آخرين مقدّمه كه ذى المقدّمه بعد از آن تحقّق پيدا كرده و در آنجا ديگر اراده هم نقشى ندارد.

[١]- كفاية الاصول، ج ١، ص ٢٠٣- ٢٠٥