اصول فقه شيعه - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ٣١٥ - كلام محقّق عراقى رحمه الله

مسأله استطاعت مطرح مى‌شود مى‌فرمايد: «إذا استطعتَ يجب عليك الحج»، معناى اين قضيه تعليقيه اين است كه در باب حج، استطاعت به وجود آورنده مصلحت ملزمه است، به‌طورى كه اگر استطاعت نباشد، مصلحت ملزمه‌اى در باب حج وجود ندارد. اگر كسى بدون استطاعت صد بار هم به حج برود، حجّة الإسلام از او تحقّق پيدا نخواهد كرد، زيرا حجّة الإسلام مشروط به استطاعت است. امّا ساير شرايط در باب حجّ اين‌گونه نيست. تحصيل گذرنامه، گرفتن بليط هواپيما و امثال آن در مورد حج به‌صورت قضيه شرطيه ذكر نمى‌شود. خلاصه كلام محقّق عراقى رحمه الله اين شد كه آن قيودى كه گويا در عالم انشاء به‌وجود آورنده مصلحت ملزمه براى مأمور به مى‌باشند، قيود هيئت يا شرايط تكليف ناميده مى‌شوند، امّا قيودى كه نقش آنها در مقام فعليت و پياده شدن مصلحت در خارج است قيود مادّه و شرايط مكلّف به ناميده مى‌شوند. [١]: اين قسمت از كلام مرحوم عراقى كه فرمود: «قيود به‌حسب واقع يكنواخت نبوده و متنوع است» قابل قبول مى‌باشد امّا آنچه ايشان در ارتباط با ضابطه قيود مربوط به هيئت و قيود مربوط به مادّه مطرح كردند مورد مناقشه امام خمينى رحمه الله قرار گرفته است. امام خمينى رحمه الله‌ سه اشكال بر مرحوم عراقى وارد كرده كه دو اشكال اوّل در ارتباط با شرايط وجوب و اشكال سوّم در ارتباط با شرايط واجب است: اشكال اوّل: فرض مى‌كنيم استطاعت- كه به قول شما (مرحوم عراقى) در اصل آوردن مصلحت براى حج نقش دارد و در حج بدون استطاعت هيچ‌گونه مصلحت ملزمه‌اى وجود ندارد- شرط وجوب باشد ولى ما از شما (مرحوم عراقى) سؤال مى‌كنيم:

آيا محال است كه قيدى در آوردن مصلحت نقش داشته باشد ولى درعين‌حال قيد

[١]- نهاية الأفكار، ج ١، ص ٢٩٢- ٢٩٥ و مقالات الاصول، ج ١، ص ٣٠٩ و ٣١٠