اصول فقه شيعه - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ٢٨١ - ٤- راه حلّ امام خمينى رحمه الله

متضادّين، متضايفين و عدم و ملكه. [١] امام خمينى رحمه الله مى‌فرمايد: اگر ما اين تقسيم را با قطع‌نظر از دقّتى كه در ارتباط با اجزاء زمان داشتيم، ملاحظه كنيم، اشكال مهمى به آن وارد مى‌شود و آن اين است كه خود عنوان متقابلين كه به‌عنوان مقسم قرار گرفته است، از مصاديق متضايفين مى‌باشد. تقابل، يك امر اضافى و مانند ابوّت و بنوّت و مثل تقدّم و تأخّر است. در اين صورت سؤال مى‌شود كه مقسم چگونه مى‌تواند مصداق يكى از اقسام خود باشد؟

اين امر ممتنع و غير معقول است. بله، هريك از اقسام به‌عنوان مصداق براى مقسم مى‌باشند. اقسام، بايد همان مقسم با خصوصيت زايده باشد. امّا مقسم نمى‌تواند مصداق يكى از اقسام خود باشد. اين اشكال نه تنها در ارتباط با مقسم مطرح است بلكه در ارتباط با قسيم هم مطرح است، مثلًا عنوان تضادّ، مصداق براى تضايف است يعنى تضادّ چيزى است كه وصف براى دو وجود است. وقتى بخواهيم سفيدى را متّصف به‌عنوان تضاد بنماييم، بايد در همان رتبه، سياهى هم اتّصاف به اين معنا پيدا كند. آن‌وقت چيزى كه مصداق تضايف است، چگونه مى‌تواند قسيم براى تضايف واقع شود؟ همچنين عنوان تناقض هم مصداق براى تضايف است، پس چگونه قسيم براى تضايف قرار گرفته است؟ در نتيجه وقتى شما مى‌خواهيد بگوييد: «سفيدى اين جسم با سياهى آن تضاد دارد»، حتماً يكى از اين دو وجود دارد. زيرا اگر هر دو مى‌توانست وجود داشته باشد، تضادّى تحقّق نداشت. پس يا سفيدى وجود دارد بدون سياهى و يا سياهى وجود دارد بدون سفيدى. وقتى سفيدى وجود دارد و ما مى‌گوييم: «سفيدى متضاد با سياهى است»، آيا كدام سياهى را مى‌گوييم؟ در اينجا كه سياهى وجود ندارد. آنچه با سفيدى اين جسم تضاد دارد، سياهى همين جسم است نه سياهى جسم ديگر. چيزى كه وجود

[١]- المنطق للمظفّر رحمه الله، ج ١، ص ٥١- ٥٣