تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى - علامه جعفری - الصفحة ٥٢٨ - دو جنبه ديگر براى هدف

جنبهء درون ذاتى كه مى گويد و بيكى از جهات ، ملايم با طبيعت انسانى و مورد آگاهى و اشتياق اوست .
جنبهء برون ذاتى كه وجود واقعى هدف است كه وصول به آن مطلوب آدمى است . حركات يك انسان هدف گير در ميان دو جنبهء فوق صورت مى گيرد ، يعنى هر كار هدف دار از آگاهى و اشتياق به هدف آغاز مى شود و در وصول به هدف واقعى كه در برون از ذات انسانى وجود دارد پايان مى پذيرد .
البته اين مسئله هم مورد توجه است كه هر سه مرحلهء كار هدف دار ( آگاهى و اشتياق به هدف ، كار ، تحقق هدف و وصول به آن ) از نظر عوامل و شرايط مادى و روحى امورى هستند كاملًا نسبى و محدود به مقتضيات و انگيزه هايى كه پيرامون هر كار هدف دار را فرا گرفته‌اند .
دو جنبه ديگر براى هدف در جملات بالا باين مسئله اشاره كرديم كه هر كار هدف دار ميان دو جنبه برون ذاتى و درون ذاتى هدف قرار مى گيرد ( آگاهى و اشتياق به هدف ، تحقق و وصول به هدف ) .
دو جنبهء ديگر براى هدف بايد منظور شود كه مربوط به موقعيت برون ذاتى هدف است ، باين توضيح كه : هدف در همهء موارد حقيقتى است خارج از آن موجوديت فعلى انسانى كه شيء مفروضى را براى خويشتن هدف قرار داده است .
اين شيء در خارج از موجوديت فعلى انسانى ، از يك جهت در مجراى قوانين طبيعى يا انسانى قرار گرفته است كه خارج از اختيار آدمى است ، مانند فرا رسيدن فصل معين براى بارور شدن درختان .
ولى به دست آوردن همان هدف در موقع معين بدون رسيدگىهاى مناسب به درختان كه در اختيار باغبان است عملى نخواهد گشت .
پس هر هدفى جنبهء اختيارى دارد و جنبهء جبرى .