تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى - علامه جعفری - الصفحة ٢١٥ - ٨ - اگر عقل جزيى خود را تحت تأثير عقل كل قرار دهد به كمال خواهد رسيد

سپس در استدلالى كه جلال الدين در اين مورد به مدعاى ايده آليستى مى كند مى گويد :

نى كه اول دست يزدان مجيد از دو عالم پيشتر عقل آفريد ؟

مگر چنين نيست كه خداوند متعال پيش از همه چيز عقل را آفريده است ؟ درست است كه در روايات معتبر وارد شده است كه نخستين مخلوق خدا عقل است . [١] ولى به اضافهء اين كه در بعضى از روايات مانند روايت ذيل : عقل نخستين مخلوق روحانى است نه ماديات ، با اين حال اين مسئله را اثبات نمى كند كه حقايق جهان هستى انعكاسى از مدركات ما است .
مگر همان روش هگل را منظور بداريم كه عقل چونان آهنگ كلى دستگاه هستى است كه به فعليت رسيدن آن عبارت از به وجود آوردن آن آهنگ است . خواستن غرض كه آهنگ كلى است ( عقل ) از نظر غرض بودن مقدم بتمام هستى و زير بناى آن است .
٨ - اگر عقل جزيى خود را تحت تأثير عقل كل قرار دهد به كمال خواهد رسيد
باز عقلى كو رمد از عقل عقل كرد از عقلى به حيوانات نقل [٢] عقل كامل را قرين كن با خرد تا كه باز آيد خرد ز ان خوى بد [٣] عقل جزء از كل پذيرا نيستى گر تقاضا بر تقاضا نيستى [٤]

[١] الاصول من الكافى ، ج ١ ص ٢١ چاپ تهران . سماعة بن مهران مى گويد : « به امام صادق عليه السلام عرض كردم فدايت شوم ، عقل را معرفى فرما ، زيرا ما جز تعليمات شما چيزى را نمى دانيم ، فرمود : خداوند عز و جل عقل را آفريد ، عقل اولين مخلوق روحانى است كه از طرف راست نيروى موجودات آفريده شده است . » .
[٢] دفتر اول ، ص ٦٦ بيت ٤ . .
[٣] دفتر پنجم ، ص ٢٩١ بيت ١١ . .
[٤] دفتر اول ، ص ٤٥ بيت ٤٨ . .