تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى - علامه جعفری - الصفحة ٢٦٥ - ٣٧ - اختلاف عقول چه معنا دارد ؟

فعاليت عضو مادى در هر رشته باعث ورزيدگى عضو در همان رشته مى گردد ، بخلاف عقل كه تقويت آن باعث باز شدن ديدگاههاى متنوعترى در برابر انسان مى گردد اگر چه بروز ديدگاههاى گوناگون هم اغلب با آن رشتهء فعاليت عقل داراى ارتباط مستقيم يا غير مستقيم مى باشد .
وجود عقل خدا دادى - اين نوع عقل مخصوصاً اگر با قدرت طبيعت انسان به تعقل تعبير شود ، مورد پذيرش اكثريت قريب به اتفاق متفكرين است .
اگر مكتبى يا شخصى پيدا شود كه اين حقيقت را منكر شود ، و در اين انكارش مقاومت لجوجانه نمايد ، ما با چنين مكتب و شخصى كارى نداريم ، جز اين كه بگوييم : تمام جانداران در عرصهء هستى زندگى مى كنند ، مشهودات ما براى آنها هم مطرح است ، پس چرا تعقل نمى كنند ؟ اين يك اصل بديهى است كه : در جريان طبيعى علت يا به عبارت عمومى تر تأثير متقابل هر موجودى ، آن اثر را نمودار مى سازد كه هستهء آن را دارا بوده باشد . از باريدن باران روى مزرعهء گندم كه دانه ها در آن پاشيده‌اند كتاب نمى رويد ، هواپيما سر در نمى آورد ، شتر هم زاييده نمى شود ، بلكه گندم مى رويد . زيرا اثر باران در خاكى كه داراى دانه هاى گندم است ، به وجود آمدن گندم است نه امور مزبوره .
اگر موجود انسانى در ساختمان مغزى خود نيروى اولى را نداشت ، با روبرو شدن با پديده ها و قوانين طبيعت نمى توانست آنها را تنظيم نمايد و تعقل بورزد .
٣٧ - اختلاف عقول چه معنا دارد ؟

گفت از اين ره كوره آوردى بيار در خور فهم و عقول اين ديار همچو پرهاى عقول انسيان كه بسى فرقستشان اندر ميان [١] اختلاف عقلها از اصل بود بر وفاق سنّيان بايد شنود بر خلاف قول اهل اعتزال كه عقول از اصل دارند اعتدال [٢]

[١] دفتر اول ، ص ٦٩ بيت ٧ و ص ٧١ بيت ٣٨ . .
[٢] دفتر سوم ، ص ١٦١ بيت ٤٦ و ٤٧ و ٤٨ . .