تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى - علامه جعفری - الصفحة ٢٩٩ - ٥٩ - صداهاى تحريك كننده زياد است ، متوجه باشيد كه عقل را با اين صداها مضطرب نسازيد

٦٠ - تا نيروى تعقل در انسان به فعاليت نيفتد ، حقايق قيافهء اصلى خود را نشان نخواهد داد .

٦١ - گاهى با حجت و برهان ساختگى خود را فريب مى دهيم و عقل در گوشه‌اى از كار افتاده ناظر حركات تبه كارانهء ما است .

٦٠ - تا نيروى تعقل در انسان به فعاليت نيفتد ، حقايق قيافهء اصلى خود را نشان نخواهد داد .

كى نمايد كودكان را سنگ سنگ ؟
تا نگيرد عقل دامنشان به چنگ [١]
گمان نرود كه تا نيروى عقل بيدار نشده و به فعاليت نيفتاده است ، بتوان با واقعيات تماس گرفت . اگر ما درست توجه كنيم ، خواهيم ديد : كه راكد كردن عقل و خنثى نمودن فعاليتهايش ، موجب تسلط جهان عينى ناخود آگاه ، بر ما خواهد گشت . در مثل معروف عاميانه مى گويند : ديوار بنا را خواهد ساخت اين معكوس شدن سازندگى مساوى نيستى بشريت مى باشد . نه اين كه بشرى وجود خواهد داشت و جهان عينى به طور ناخود آگاه او را خواهد ساخت .
آن جا كه بشر بىنوا با وجود تعقل صحيح نمى تواند به جهت بازيگرى طبيعى كه به وسيلهء حواس و فعاليتهاى ذهنى روى واقعيات انجام مى دهد ، واقعيات را دريابد ، اگر عقل را هم از دست بدهد ، يا آن را دستخوش هوا و هوس و خواسته هاى غرايز بسازد ، چه نتيجه‌اى عايد او خواهد گشت ٦١ - گاهى با حجت و برهان ساختگى خود را فريب مى دهيم و عقل در گوشه‌اى از كار افتاده ناظر حركات تبه كارانهء ما است .

حجت بارد رها كن اى دغا عقل در تن آور و با خويش آ [٢]
براى توضيح مضمون بيت مى گوييم : گاهى مى شود بعضى از خواص عقل در مغز آدمى ديده مى شود و براى شخص ساده لوح چنين مى نمايد كه عقل مشغول فعاليت است ، و خاصيت مفروض به فعاليت فعلى عقل مستند است . در صورتى كه در اين حالات وضع ما شبيه به احساس گرمى خاكسترى است كه پيش از اين آتشى بر افروخته بود و آن آتش از بين رفته و تا مدت كمى گرمى خود را در خاكستر نشان مى دهد . دليل بازى و

[١] دفتر سوم ، ص ١٧٣ بيت ٥١ . .
[٢] دفتر سوم ، ص ١٧٤ بيت ١٥ . .