تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى - علامه جعفری - الصفحة ٥٨٠ - مطلب يكم - آيا مقصود از عبادت تنها حركات و سكنات و سخنهاى محدود در موقع بر قرار ساختن رابطه با خدا است ؟

( و به خدا سجده مى كند هر كس كه در آسمانها و زمين است ، اختيارا يا به طور اكراه ) « قالَ فَمَنْ رَبُّكُما يا مُوسى ؟ . قالَ رَبُّنَا اَلَّذِي أَعْطى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَه ثُمَّ هَدى ٢٠ : ٤٩ - ٥٠ . » [١] ( فرعون گفت : خداى شما دو نفر ( موسى و هارون ) كيست ؟ موسى گفت : خداى ما كسى است كه به همه چيز آفرينش عطا فرمود و سپس همهء آنها را هدايت كرد ) .
و از اين قبيل است تمام آيات قرآنى كه مضمون عبادت همهء دستگاه هستى را در بر دارد ، مانند :
« سَبَّحَ لِلَّه ما فِي اَلسَّمواتِ وَاَلأَرْضِ وَهُوَ اَلْعَزِيزُ اَلْحَكِيمُ ٥٧ : ١ . » [٢] ( هر چه كه در آسمانها و زمين است بخدا تسبيح مى گويد ، و او است خداى عزيز و حكيم ) .
« أَلَمْ تَرَ أَنَّ الله يَسْجُدُ لَه مَنْ فِي اَلسَّمواتِ وَمَنْ فِي اَلأَرْضِ ٢٢ : ١٨ . » [٣] ( آيا نمى بينى كه هر چه و هر كه در آسمانها و زمين است به خدا سجده مى كند ) توضيح - مقصود از « طوع و كره » ممكن است يكى از دو معنا بوده باشد :
معناى يكم - تقسيم بحسب انسانها و ساير موجودات است ، كه بعضى انسانها با آزادى اراده و اختيار خدا را عبادت مى كنند و غير انسانها به طور اضطرار و جبر كه عبارت از خضوع صد در صد آنها به قوانين مقرره مى باشد .
معناى دوم - تقسيم مربوط به تمام موجودات بوده باشد ، و اين تقسيم بدين گونه است : هر موجودى دو جنبه دارد :
١ - جنبهء طبيعى خالص - از اين جنبه سجده و تسليم و عبادت موجود اضطرارى است ، زيرا در مقابل مشيت و اوامر الهى مانند يك وسيلهء ناخود آگاه است كه هيچ گونه اختيارى ندارد .

[١] سوره طه ، آيهء ٤٩ و ٥٠ . .
[٢] سوره الحديد ، آيهء ١ . .
[٣] سوره الحج ، آيهء ١٨ . .