تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى - علامه جعفری - الصفحة ٢١٩ - ١١ - عقل جزيى به جهت محدود بودن وسايل و تحت تأثير قرار گرفتن بخطا مى افتد

اهل دنيا عقل ناقص داشتند تا كه صبح صادقش پنداشتند [١] عقل كان باشد ز دوران زحل پيش عقل ما ندارد آن محل [٢] تكيه بر عقل خود و فرهنگ خويش بودمان تا اين بلا آمد به پيش [٣] اعتمادى كرد بر تدبير خويش كه برم من كار خود با عقل خويش اهل دنيا عقل ناقص داشتند تا كه صبح صادقش پنداشتند عقل كان باشد ز دوران زحل پيش عقل ما ندارد آن محل تكيه بر عقل خود فرهنگ خويش بودمان تا اين بلا آمد به پيش اعتمادى كرد بر تدبير خويش كه برم من كار خود با عقل خويش
شاعر ديگر مى گويد :

از رهبرىِ عقل به جايى نرسيديم پيچيده تر از راه بود راهبر ما
نخستين سؤالى كه در بارهء سند واقع بينى عقل جزيى بودن پاسخ مانده است اين است كه آن سند و مدرك كه عقل جزيى و تجربى را واقع بين معرفى مى كند چيست ؟ اگر گفته شود خود عقل است ، اين پاسخ به يك معنا تكرار سؤال و به معنى ديگر دور است ، زيرا چنين پاسخى شبيه به اين است كه در مقابل اين پرسش كه آيا شما فلسفه خوانده‌ايد يا نه ؟ بگوييم : بلى ، من فلسفه خوانده‌ام . بچه دليل ؟ بدليل اين كه من فلسفه خوانده‌ام تقرير لزوم دور هم بدين نحو است كه بگوييم : عقل جزيى تجربى است كه فقط واقعيت را درك مى كند ، به اين دليل كه واقعيت را درك مى كند صحت اين دليل مبتنى بر صحت ادعا ( عقل جزيى تجربى است كه واقعيت را درك مى كند ) است و صحت ادعا مبتنى بر صحت دليل ( عقل جزيى تجربى واقعيت را درك مى كند ) مى باشد .
مضامين ابيات مربوط به اشتباهات و خطاهاى عقل جزيى و تجربى در ابيات جلال الدين به قرار ذيل است :
١ - اين عقل سست پايه نمى داند كه چنين نيست كه همواره سبو را براى پر كردن به جويبار ببرند و بدون مانع آن را پر كنند و بر گردانند .

[١] دفتر پنجم ، ص ٣٠٩ ، بيت ٥ و ص ٣١٢ بيت ٢٧ . .
[٢] دفتر پنجم ، ص ٣٢٣ ، بيت ٢٤ . .
[٣] دفتر پنجم ، ص ٤٠٨ ، بيت ٥ و ٢١ . .