تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى - علامه جعفری - الصفحة ٢٦٦ - ٣٧ - اختلاف عقول چه معنا دارد ؟

اين تفاوت عقلها را نيك دان در مراتب از زمين تا آسمان هست عقلى همچو قرص آفتاب هست عقلى كمتر از زهره و شهاب هست عقلى چون ستارهء آتشى هست عقلى چون چراغ سر خوشى [١] عقل كاو عقل دگر را سخره كرد مهره زو دارد وى است استاد نرد [٢]
بحث اختلاف در عقول ، در هر دو قسم خدا دادى و اكتسابى مطرح است . يعنى مردم هم در عقل خدا دادى با يكديگر اختلاف دارند و هم در عقل اكتسابى و تجربى . راه براى اثبات اختلاف در قسم اول غير مستقيم و در قسم دوم مستقيم است ، به اين معنى وقتى كه در رفتار و حركات و انديشه هاى كودكان دقت كنيم ، خواهيم ديد : طرز تفكر و تعقل آنها از همان بدو بروز انديشه نمودار مى گردد .
در انتخاب اقسام بازيها و در چگونگى رابطه‌اى كه ميان خود و ساير كودكان و پدر و مادر و خواهر و برادر برمى گزينند ، اين اختلاف روشن است .
اين معنى از نظر فلسفهء الهى با هيچ گونه اشكالى روبرو نمى شود ، زيرا تكامل و اعتلايى كه از انسانها خواسته شده است باندازه و چگونگى وسايلى است كه به آنها داده شده ، در اين مورد تفاوتهاى موجوده علامت پستى و برترى نيست ، زيرا اين تفاوت از منطقهء فضيلت كه نقطهء مركزى دائرهء ارزش انسانى است ، كاملًا بيرون است .
نه تنها تفاوتهاى موجوده اشكالى در فلسفهء الهى به وجود نمى آورد ، بلكه بدون اختلاف و تفاوت ، سيستم زندگى دسته جمعى بشرى خواه در قلمرو ماديات و يا در قلمرو معنويات امكان پذير نيست . آيات و احاديث وارده در اين باره كه اختلاف در وسايل درك و تعقل انسانها به سود خود آنان ، بلكه مانند يك اصل ضرورى براى زندگى آنها لازم است ، به حد كافى وجود دارد .
تجربيات خارجى ما هم مؤيد اين ضرورت است ، مانند تضاد يا تخالف موجود

[١] دفتر پنجم ، ص ٣٣ و ٣٤ و ٣٥ . .
[٢] دفتر ششم ، ص ٤١٠ بيت ٢٣ . .