دانشنامه اميرالمؤمنين بر پايه قرآن، حديث و تاريخ

تتمه بخش ششم

تتمه پيكار دوم

فصل هشتم نبرد

8/ 1 دعاى امام، پيش از نبرد

8/ 2 فرمان نبرد

8/ 3 تشويق كردن ياران براى نبرد

8/ 4 روز نخست نبرد

8/ 5 روز دوم نبرد

8/ 6 روز سوم نبرد

8/ 7 روز چهارم نبرد

8/ 8 روز پنجم نبرد

8/ 9 روز ششم نبرد

8/ 10 روز هفتم نبرد

فصل نهم اوج گرفتن نبرد

9/ 1 نبرد دستهجمعى

9/ 2 شهادت عبد الله بن بديل

9/ 3 شهادت ابو هيثم بن تيهان

9/ 4 شهادت اويس بن عامر قرنى

9/ 5 نبرد هاشم بن عتبه و توبه يك جوان

9/ 6 شهادت هاشم بن عتبه

9/ 7 شهادت عمار بن ياسر

9/ 8 آشفتگى سپاه معاويه پس از شهادت عمار

9/ 9 شهادت خزيمة بن ثابت(ذو شهادتين)

9/ 10 نبرد اشتر و نقش بنيانى او در جنگ

9/ 11 نبرد شخص امام

9/ 12 آرامش امام در عرصه نبرد

9/ 13 رسوايى عمرو بن عاص

9/ 14 نامه معاويه به امام و تهديد وى به جنگ

9/ 15 پاسخ امام به نامه معاويه

9/ 16 تأكيد بر فراخوانى به مبارزه

9/ 17 يادكردى از مبارزهجويى امام

9/ 18 حمله امام به گروهى كه معاويه در آن بود

9/ 19 نامه معاويه به امام، در هنگامه نبرد

9/ 20 پاسخ امام به معاويه

9/ 21 نيرنگ معاويه براى رهيدن از نبرد

9/ 22 پاسخ امام

9/ 23 چنگ زدن معاويه به دامان ابن عباس

9/ 24 پاسخ ابن عباس به عمرو بن عاص

9/ 25 نامه معاويه به ابن عباس

9/ 26 پاسخ ابن عباس به معاويه

فصل دهم سختترين روزها

10/ 1 پيكار پنجشنبه

10/ 2 ليلة الهرير(شب غرش)

10/ 3 دعاى امام در شب و روز غرش

فصل يازدهم فرو ايستادن جنگ

11/ 1 نيرنگ شب

11/ 2 دعاى امام پيش از برافراشته شدن قرآنها

11/ 3 بر افراشته شدن قرآنها

11/ 4 امام در محاصره سيهپيشانىها

11/ 5 بازگشت اشتر از عرصه نبرد

11/ 6 شادمانى معاويه

11/ 7 نامه معاويه به امام

11/ 8 پاسخ امام به معاويه و پذيرش داورى

11/ 9 گفتار امام در نكوهش يارانش

فصل دوازدهم گزينش داور

12/ 1 مخالفت با امام در گزينش داور

12/ 2 سند داورى

12/ 3 ناخشنودى اشتر از مفاد سند داورى

12/ 4 اختلاف نظر ميان ياران امام

فصل سيزدهم بازگشت از صفين

13/ 1 خطبه امام، هنگام بازگشت از صفين

13/ 2 نامه امام به فرزندش حسن در حاضرين

13/ 3 آغاز برانگيخته شدن اعتراض

13/ 4 وارد شدن به كوفه و آغاز فتنهاى ديگر

فصل چهاردهم در سراپرده داورى

14/ 1 ارزيابى دو داور

14/ 2 سفارش ابن عباس به ابو موسى

14/ 3 سفارش شريح بن هانى به ابو موسى

14/ 4 سفارش احنف بن قيس به ابو موسى

14/ 5 سفارش معاويه به عمرو بن عاص

14/ 6 اندرز امام به عمرو بن عاص

14/ 7 مذاكرات داوران

14/ 8 رأى داوران

14/ 9 گفتار امام پس از دريافت خبر داوران

بحثى در باره حكميت

1 علت پذيرش حكميت

2 چرا ابو موسى؟

3 موضوع داورى

4 علت فريب خوردن سپاه امام

5 حكمت بهرهگيرى نكردن امام از فرصت پس از توبه خوارج

الف پذيرفتن خطا در رهبرى

ب نقض عهد

ج سلطه جاهلان ناسك

پيكار سوم نبرد نهروان(فتنه مارقين)

پژوهشى درباره مارقين و ريشههاى انحراف آنان

اعتدال از نگاه دين

(1) تندروى دينى از نگاه احاديث

نقطه آغازين انحراف

جريان قراء و شكلگيرى آن

نقش قراء در سپاه على

قراء و تحميل حكميت بر امام

جدا شدن قراء از امام

دگرگونى«قراء» به«مارقين»

على و مباهات به بركندن فتنه تندروى

(2) ريشههاى تندروى

يك جهل

خرد، معيار سنجش اعمال

ژرفاى جهالت خوارج

ذلك مما يجدون في أنفسهم

دو دنياطلبى

(3) آثار تندروى

يك عجب(خودپسندى)

خطر عجب

دو تداوم جهالت

سه تكفير و متهم ساختن

چهار تعصب و لجاجت

(4) نقش عوامل نفوذى

فصل يكم چشم انداز

1/ 1 نامهاى جنگ افروزان

1 مارقين(برون شدگان از دين)

2 حروريه

4 خوارج

1/ 2 خبر دادن پيامبر از ويژگىهاى خوارج و سرنوشت آنها

1/ 3 روايات عايشه درباره خوارج

1/ 4 مارقين از ديدگاه امام

1/ 5 باليدن امام به جنگ با خوارج

1/ 6 نهى امام از جنگ با خوارج، پس از خويش

1/ 7 شخصيت سردمداران خوارج

1/ 7 1 حرقوص بن زهير

1/ 7 2 عبد الله بن وهب

فصل دوم خصوصيات جنگ

2/ 1 زمان وقوع جنگ

2/ 2 مكان جنگ

2/ 3 شمار شركتكنندگان در جنگ

2/ 4 فرماندهان سپاه امام

2/ 5 فرماندهان سپاه مارقين

فصل سوم حركت مارقين به سوى نهروان

3/ 1 آغاز گسستگى

3/ 2 استدلالهاى امام در برابر زرعه و حرقوص

3/ 3 روانه كردن عبد الله بن عباس به سوى خوارج

3/ 4 حركت امام به سوى حروراء و توبه گروهى از خوارج

3/ 5 شكيبايى امام بر آزار خوارج و مدارا با ايشان

3/ 6 بيعت خوارج با عبد الله بن وهب

3/ 7 كشته شدن ابن خباب و زن باردارش به دست خوارج

فصل چهارم تصميم امام براى نبرد دوباره با معاويه

4/ 1 سخنرانى امام، پيش از حركت به سوى شام

4/ 2 يارى خواستن امام از خوارج در جنگ با معاويه

4/ 3 فرود آمدن سپاه امام در نخيله

4/ 4 پافشارى سپاهيان بر جنگ با خوارج، پيش از حركت به شام

فصل پنجم حركت سپاه امام به سوى نهروان

5/ 1 انگيزههاى تغيير موضع امام در برخورد با خوارج

5/ 2 روانه شدن قيس بن سعد به سوى خوارج، به فرمان امام، پيش از حركت

5/ 3 اردو زدن امام در دو فرسنگى نهروان

5/ 4 خبر دادن امام از رويدادهاى آينده جنگ

فصل ششم دليل آورى در ميدان نبرد

6/ 1 دليل آوردنهاى امام براى خوارج

6/ 2 خطابه امام در ميان صف دو سپاه

6/ 3 برافراشتن پرچم امان

فصل هفتم نبرد

7/ 1 دعا پيش از نبرد

7/ 2 فرمان نبرد

7/ 3 نبرد شخص امام

7/ 4 نبرد امام با عبد الله بن وهب

7/ 5 يورش آوردن ذو ثديه به امام

7/ 6 تار و مار شدن خوارج در زمانى كوتاه

7/ 7 شادمانى مردم به سبب ظهور يكى از نشانههاى نبوت

7/ 8 سخنان امام، هنگام گذشتن بر كشتگان خوارج

7/ 9 خبر دادن امام از ادامه يافتن راه خوارج در تاريخ

7/ 10 سياست امام درباره زخميان و غنيمتها

7/ 11 خطبه امام، هنگام فراغت يافتن از نبرد با خوارج

فصل هشتم شورش باقيمانده خوارج

فصل نهم شورش خريت بن راشد

بخش هفتم روزگار سختى

فصل يكم نافرمانى سپاه

1/ 1 تصميم بر پيكار با معاويه پس از فراغت از فتنه خوارج

1/ 2 نكوهش امام، ياران خود را به خاطر بىميلى براى رفتن به سوى شام

فصل دوم هشدار امام به يارانش درباره فرجام نافرمانى

2/ 1 ترساندن از چيرگى شاميان

2/ 2 هشدار دادن درباره دوزخ دنيا

2/ 3 پرهيزاندن از ذلتى فراگير

2/ 4 هشدار دادن درباره سلطه جوان ثقفى(حجاج)

فصل سوم شكوه امام از نافرمانى يارانش

3/ 1 گرفتار نافرمانان

3/ 2 گرفتار بدترين مردم

3/ 3 سپاه فراوان، اما بىثمر

3/ 4 مردانى نه مرد جنگ!

3/ 5 هيهات كه بامداد عدل، با شما آشكار شود!

3/ 6 چرا گريز از خدا؟

3/ 7 دردتان چيست و درمانتان كدام است؟

3/ 8 آرزوى يارانى به تعداد اهل بدر

3/ 9 ده نفر از شما به جاى يكى از شاميان

3/ 10 مىگوييد «على دروغگوست»!

3/ 11 اصلاح شما با خراب كردن خودم؟ هرگز!

فصل چهارم گريختن جمعى از ياران امام به سوى معاويه

4/ 1 نجاشى

4/ 2 طارق بن عبد الله

4/ 3 حنظله كاتب

4/ 4 عبد الله بن عبد الرحمن

4/ 5 قعقاع بن شور

4/ 6 مصقلة بن هبيره

4/ 7 غلامى از غلامان امام

4/ 8 نعمان بن عجلان

4/ 9 يزيد بن حجيه

4/ 10 نامه امام به سهل، درباره پيوستگان به معاويه

فهرست تفصيلى

دانشنامه اميرالمؤمنين بر پايه قرآن، حديث و تاريخ - محمدی ری‌شهری، محمد - الصفحة ٣٧٥ - ٢/ ٢ مكان جنگ

به نظر مى‌رسد كه رأى نخست به صحّت نزديك‌تر باشد. بسيارى از سيره‌نگاران، يا چنان كه طبرى گفته: بيشينه ايشان، بر همين قول‌اند. از اين گذشته، جُستار دقيق در سير وقايع دوران حكومت امام على ٧ نيز اين رأى را تأييد مى‌كند.

و امّا ماهِ وقوع نبرد نهروان؛ بيشينه تاريخ‌نگاران از آن ياد ننموده‌اند؛ ليكن برخى از ايشان اشاره كرده‌اند كه اين نبرد در ماه صفر سال ٣٨ هجرى رخ داد و بعضى تاريخ وقوع آن را ماه شعبان همان سال دانسته‌اند. به نظر مى‌رسد قول نخستْ درست است، يعنى ماه صفر سال ٣٨ هجرى؛ زيرا زمان داورى به ماه رمضان نهاده شده بود و از آن پس، امام ٧ سپاهى را تجهيز كرده، به جانب شام روانه ساخته بود كه در اين ميان، با سركشى خوارج رويارو گشت. اين نبرد، بسيار كم پاييد و چيزى نگذشت كه آتشِ آن خاموش شد.

٢/ ٢

مكان جنگ‌

نبرد نهروان در [جايى به نام‌] «نهروان» رخ داد كه منطقه‌اى گسترده ميان بغداد و واسط بود و از در چهار فرسخى شرق بغداد قرار داشت.