دانشنامه اميرالمؤمنين بر پايه قرآن، حديث و تاريخ - محمدی ری‌شهری، محمد - الصفحة ٣٢٩ - (٤) نقش عوامل نفوذى

على ٧ بود. اين كلام ابن ابى‌الحديد درباره وى، بسى تأمّل برانگيز است:

كُلُّ فَسادٍ كانَ في خِلافَةِ عَلِيٍّ ٧ وكُلُّ اضطِرابٍ حَدَثَ فَأَصلُهُ الأَشعَثُ.[١]

هر فساد و اغتشاشى كه در خلافت على ٧ به وجود آمد، ريشه آن اشعث بود.

اشعث به ارتباط با جبهه معاويه متّهم بود و خودْ اين نكته را مى‌پاييد و مى‌كوشيد كارى نكند كه اين راز از پرده برون افتد. او به هنگام عزل نيز آهنگ معاويه كرده بود و قومش او را باز داشته بودند.[٢] پيوندهاى او با معاويه و گفتگويش با فرستادگان او نيز دليل است بر اين كه وى در وراى ظاهرش، به گونه عامل معاويه تلاش مى‌كرده است.[٣]

او در هنگامه اوج نبرد و درماندگى سپاه معاويه و بروز نشانه‌هاى پيروزى سپاه على ٧ در ميان قبيله‌اش سخن گفت، و بى‌سرپرستى زنان و فرزندان را در پيش‌ديد آنان نهاد و تزلزل شگفتى به وجود آورد[٤] و چون سپاهيان معاويه با نيرنگ عمرو قرآن را بر سر نيزه كردند، خطابه خواند و على ٧ را به پذيرش صلح، مجبور كرد[٥] و چون بنا بر حكميّت شد و على ٧ مالك و يا ابن عبّاس را پيشنهاد كرد، اشعث با تمام توان، مخالفت ورزيد[٦] و چون متن پيمان حكميّت نوشته شد، آن را در ميان سپاهيان گزارش نمود.

كسانى از سپاه فرياد برآوردند كه: «حكم، تنها از آنِ خداست»[٧] و پس از آن كه‌

[١]. شرح نهج البلاغة: ج ٢ ص ٢٧٩.

[٢]. وقعة صفّين: ص ٢١.

[٣]. وقعة صفّين: ص ٤٠٨، تاريخ اليعقوبى: ج ٢ ص ١٨٨.

[٤]. وقعه صفّين: ص ٤٨١.

[٥]. وقعة صفّين: ص ٤٨٢.

[٦]. وقعة صفّين: ص ٤٩٩.

[٧]. وقعة صفّين: ص ٥١٢.