معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٢٥٨ - نقد سندى و متنى در ترازوى سنجش

معناى ديگر اين سخن آن است كه براى شناخت حديث، علاوه بر بررسى سندى، به بررسى متن نيز نياز مى‌باشد.

علامه‌ طباطبايى‌ در كلامى در اين مورد مى‌نويسد:

اطمينان مفسران نخست، در پذيرش و نقل اخبار، بدون بررسى نقادانه، موجب شد اسرائيلياتى در حوزه روايات تفسيرى وارد شوند كه صريحاً مخالف عقايد اسلامى، عقل و نقل صحيح‌اند و غالباً عصمت انبيا را خدشه‌دار مى‌سازند.[١]

دكتر رمزى نعناعه‌ در اين زمينه مى‌نويسد:

مفسران از زمان‌ طبرى‌ تا رشيد رضا همه و هر كدام به نوعى در ورطه اسرائيليات افتاده‌اند، عده‌اى در نقل آن‌ها به شدت دچار زياده‌روى شده‌اند.[٢]

از اين‌رو، امروزه در كتاب‌هاى تفسيرى با انبوهى از روايات مواجهيم كه بى‌هيچ پالايش و پيرايش رها شده‌اند و تاكنون با اصول فنى و علمى مورد ارزيابى قرار نگرفته‌اند: البته مى‌دانيم قدما تا حدود زيادى به نقد سندى نياز نداشتند. زيرا تقسيمات چهارگانه حديث (صحيح، حسن، موثق و ضعيف) كه ناظر به نقد سندى است پس از عصر ابن طاووس‌ (م ٦٧٣) و علامه‌ حلى‌ (م ٧٢٦) جعل شده است و قدما از اين اصطلاحات خبرى نداشتند، دليلش هم روشن بود؛ زيرا بنا به گفته صاحب‌ معالم‌ (م ١١٠١):

آنان نيازى به اين اصطلاحات نداشتند زيرا قرائنى كه بيان‌گر صحّت سند باشد نزد آن‌ها بسيار زياد بوده است، و آنان هر وقت خبرى را به‌طور مطلق نقل مى‌كردند، منظورشان اين بود كه آن خبر، صحيح و ثابت است.[٣]

پس از سپرى شدن دوران قدما، بيشتر «نقد سندى» سكه رايج زمان شد و به «نقد محتوايى» به‌ويژه در حوزه تفسير، چندان بهايى داده نمى‌شد.

با فاصله گرفتن از آن دوران و دور شدن از مصادر نخستين روايى،

[١] . سيدمحمدحسين طباطبايى، الميزان فى تفسير القرآن، ج ١١، صص ١٣٤- ١٣٣.

[٢] . الاسرائيليات و اثرها فى التفسير، ص ٨.

[٣] . منتقى الجمان، ج ١، صص ١٣- ٣.