معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٩٥ - دانشهاى بايسته در تفسير

دانش‌هاى بايسته در تفسير

قال الحسين- عليه‌السلام-: فلا تخوضوا في القرآن و لا تجادلوا فيه و لا تتكلموا فيه بغير علم؛ فقد سمعت جدي، رسول الله، يقول: من قال في القرآن بغير علم فليتبوا مقعده من النار.[١]

بدون علم در قرآن خوض نكنيد و در آن مجادله نكنيد و در آن سخن (هم) نگوييد كه از جدم رسول‌الله (ص) شنيدم كه مى‌فرمود: هر كس در (مورد) قرآن بدون علم سخنى بگويد جايگاه او پر از آتش شود.

علوم مورد نياز در تفسير از جمله مباحثى است كه از ديرباز ذهن و زبان اهالى تفسير و علوم قرآن را به خود مشغول كرده است. البته در كنار «علوم مورد نياز» از «منابع مورد نياز» در تفسير هم سخن بوده است. به‌طورى كه در كتب علوم قرآنى اين دو امر هميشه با هم بررسى شده‌اند.[٢] حتى مؤلفين و محققين معاصر هم از دغدغه خلط و اشتباه اين دو امر فارغ نيستند.[٣]

منظور از «منابع تفسير» امورى است كه اطلاعات و داده‌هايى را كه با مفاد آيه (يا آيه‌هايى) تناسب محتوايى دارد، در اختيار مفسر قرار مى‌دهد و معانى آيات و مفاد واژگان به كار رفته در آن را روشن مى‌كند. بنابراين كليه امورى كه مفسر معارف ناظر به مفاد آيات را از آن‌ها به‌دست مى‌آورد، منبع تفسير به شمار مى‌آيد، اما علوم مورد نياز علومى هستند كه مفسر در پرتو آن‌ها يا از منابع، بهره بيشتر و بهترى مى‌برد و يا از متن آيه ابهام‌زدايى كرده و آن را استنطاق مى‌كند.

به‌عنوان مثال ممكن است مفسرى كه از علم رجال و درايه و اصول آگاهى ندارد، به خطا روايتى را كه به دليل ضعف سند يا دلالت فاقد شرايط لازم است، مورد استناد قرار دهد و بر اساس آن فهمى نادرست از آيه را تفسير آيه‌

[١] . توحيد صدوق، صص ٩١- ٩٠.

[٢] . بدرالدين الزركشى، البرهان فى علوم القرآن، يك فصل در« امهات ماخذ، تفسير»( ج ٢، ص ١٥٦) و فصل ديگرى در« حاجه‌المفسرالى الفهم و التبحر فى العلوم»، ج ٢، ص ١٥٣ آورده است.

[٣] . ر. ك: محمود رجبى، روش‌شناسى تفسير، ص ٢٦٢.