معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٤٣٤ - ٢ تفاسير موضوعى سور قرآن

استاد معرفت در پايان فصل چهاردهم كتاب‌ تفسير و مفسران‌، فهرستى از تفاسير لغوى را با توضيحاتى شايسته درباره هر يك گزارش كرده است.

٢. تفاسير موضوعى سور قرآن‌

مفسر در اين برداشت از تفسير موضوعى، همه سوره را يكجا مورد بررسى قرار مى‌دهد، تا تصويرى كلى از آن ترسيم كند. اين تصوير ابتدا و انتهاى سوره را با هم در نظر مى‌گيرد و با شناخت روابط پنهانى كه تمام سوره را با هم مى‌پيوندد، ابتداى سوره را همچون مقدمه‌اى براى انتهاى سوره در نظر مى‌گيرد و انتهاى سوره را گواه و تأييدى براى ابتداى آن.

زمخشرى‌ اين نوع تفسير را به وحدت فنّى سور قرآن يا وحدت موضوعى سوره‌ها تعبير مى‌كند.[١] برهان الدين بقاعى‌ معتقد است در سايه اين نوع از تفسير موضوعى، علم مناسبت قرآن شكل مى‌گيرد و بلاغت قرآنى به‌خوبى پديدار مى‌شود و غرضى كه سوره براى آن نازل گشته، علوم مى‌شود.[٢]

مفسران در اين نوع از تفسير معتقدند كه هر سوره داراى پيامى است كه همچون روحى در سراسر آيات آن سريان دارد و با پرتوافكنى بر آن‌ها، به همه آيات، انسجام، يكپارچگى و جهت‌بخشى مى‌كند. با اين روش‌نمايى كلّى، سوره و اهداف و مفاهيم اصلى سوره روشن و ارتباط ميان اجزاى سوره درك مى‌شود و هدايت قرآنى از آيات متنوع درون يك سوره نمايان مى‌شود. تفسير موضوعى در حوزه عربى (كشورهاى عرب‌زبان) بيشتر با اين‌گونه معرفى شده است و دستاوردهاى مكتوب فراوانى نيز داشته است. از قبيل‌ النبأ العظيم‌، اثر شيخ‌ محمد عبدالله دراز؛ نحو التفسير الموضوعى لسور القرآن الكريم‌، اثر محمد غزالى‌؛ اهداف كل سوره و مقاصدها، اثر عبدالله شحاته‌؛ المجتمع الاسلامى كما تنظّمه سورة النساء، اثر محمد مدنى‌ و ...

[١] . جار الله زمخشرى، الكشاف، ج ١، ص ٩٨.

[٢] . برهان‌الدين بقاعى، نظم الدرر فى تناسب الآيات و السور، ج ١، ص ١٢.