معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٤٢١ - الف تفسير موضوعى، سبكى كهن در روشهاى تفسيرى

فى فقه القرآن‌ اثر جمال‌الدين مقداد بن عبدالله سيورى‌ معروف به‌ فاضل مقداد (م ٨٢٦ ه-. ق)؛ سيد شهاب‌الدين مرعشى نجفى‌ (م ١٤١١ ه-. ق) نام ٥٧ كتاب آيات الاحكام را فهرست مى‌كند كه از اين تعداد ٢٣ تأليف از عالمان مذاهب اربعه و ٥ تأليف از زيدى و ٢٩ تأليف از فقيهان اماميه بوده‌اند.[١] در ميان اين كتب، كنز العرفان‌ رويكرد تفسير موضوعى در تبيين آيات الاحكام را به‌طور كامل به كار بسته است. چه اينكه پيشينيان او، در موضوعات فقهى قرآن به ترتيب سوره‌هاى قرآنى به بحث مى‌پرداختند، اما فاضل مقداد ابتدا كتاب «الطهارة» و سپس كتاب «الصلاة» و بدين ترتيب آخرين مباحث عبادات را مطرح مى‌كند و سپس مباحث «معاملات» و بالاخره كتاب «قضاء شهادات» را در گستره كل قرآن جست‌وجو و بررسى، و در ذيل هر باب فقهى تمام آيات مربوط به آن را ذكر مى‌كند. اين رويكرد (تبويب و دسته‌بندى آيات احكام بر اساس ترتيب ابواب فقهى) روشمندتر و مفيدتر مى‌باشد و توسط عالمان بعدى اماميه الگوبردارى شده است.

اين مطلب كه اولين كتب تفسير موضوعى توسط فقها و در مباحث آيات الاحكام نگاشته شده است، با گزارش علامه‌ طهرانى‌ در كتب‌ الذريعه‌ چندان سازگار نيست. چه اينكه ايشان در مقام فهرست مصنفات شيعه مواردى را برمى‌شمرد[٢] كه از عهد اهل بيت (ع) تا قرون اوليه (قبل يا همزمان كتب آيات الاحكام) با گزينش موضوعى آيات فراهم شده‌اند و مى‌توانند مصاديق ديگرى از تفسير موضوعى در حوزه شيعى باشند. مانند:

- ما نزل من القرآن فى اعداد آل محمد (ص) (البته‌ ابن شهرآشوب‌ آن را از كتب مجهول المؤلف شمرده است)

- ما نزل من القرآن فى اميرالمؤمنين (ع) اثر ابوموسى هارون بن عمر بن عبدالعزيز (از اصحاب امام‌ رضا (ع))

- ما نزل من القرآن فى اميرالمؤمنين (ع) اثر ابواسحاق ابراهيم بن محمد بن‌

[١] . ر. ك: سيد شهاب‌الدين مرعشى نجفى( ره)، نهج الرشاد فى ترجمة الفاضل الجواد.

[٢] . آقا بزرگ تهرانى، الذريعة فى مصنفات الشيعة، ج ١، ص ٤٧.