معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٣٨٠ - تحليلى ديگر در مورد كاربرد واژه تأويل در قرآن

١. تأويل كلام (آيات ٧/ آل عمران، ٥٣/ اعراف و ٣٦/ يونس)

٢. تأويل فعل (آيات ٧٨ و ٨٢/ كهف، ٥٩/ نساء و ٣٥/ اسراء)

٣. تأويل رؤيا (آيات ٦، ٢١، ٣٦، ٣٧، ٤٤، ٤٥، ١٠٠ و ١٠١/ يوسف)

با توجه به ديدگاه‌ ابن فارس‌ و معناى دوگانه‌اى كه ايشان براى ريشه «أول» گزارش كرد، مى‌توان شش فرض به شرح زير براى كاربردهاى تأويل در قرآن تصور كرد:

١. تأويل كلام= سرآغاز كلام؛

٢. تأويل كلام= سرانجام كلام؛

٣. تأويل فعل= سرآغاز فعل؛

٤. تأويل فعل= سرانجام فعل؛

٥. تأويل رؤيا= سرآغاز رؤيا؛

٦. تأويل رؤيا= سرانجام رؤيا.

به نظر ما، تأويل در هر شش معناى فوق در قرآن به كار رفته است كه شرح آن در زير مى‌آيد.

كاربرد نخست: تأويل در اين معنا به معناى «به اوّل برگرداندنِ» كلام است. توضيح آن كه، هر گوينده‌اى قبل از آن كه سخن بگويد، مطلبى را در ذهن خويش مرور كرده، معنايى را قصد مى‌كند. سپس آن معناى مقصود را با بيان الفاظى به مخاطب خود القا مى‌كند. شنونده، براى فهم معناى كلام گوينده، بايد به آنچه كه گوينده در آغاز قصد كرده است برسد. بنابراين هرچه كه مورد قصد گوينده قرار گرفته و يا در ضمن قصد او باشد، اعم از معنا، مصداق و يا حكمتِ يك حكم، جزو تأويل است. در آيه هفتم سوره آل عمران:

هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتابَ مِنْهُ آياتٌ مُحْكَماتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتابِ وَ أُخَرُ مُتَشابِهاتٌ فَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ فَيَتَّبِعُونَ ما تَشابَهَ مِنْهُ ابْتِغاءَ الْفِتْنَةِ وَ ابْتِغاءَ تَأْوِيلِهِ وَ ما يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَّا اللَّهُ وَ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ يَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنا وَ ما يَذَّكَّرُ إِلَّا أُولُوا الْأَلْبابِ.

تأويل در اين معنا به كار رفته است. گرچه برخى احتمال داده‌اند كه تأويل در اين آيه به معناى عاقبت امر باشد، امّا با توجّه به شأن نزول اين آيات و