معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٣٧٧ - تأويل متشابه

معناى «مقصود گوينده» از كلامش است، و بايد افزود كه تأويل مانند تفسير و بسيارى از واژه‌هاى ديگر در اعم از صحيح و فاسد به كار مى‌رود. بنابراين همان طور كه تفسير به دو نوعِ تفسير درست و تفسير نادرست قابل تقسيم است، تأويل نيز به دو قسمِ صحيح و فاسد تقسيم مى‌شود. از اين رو، مى‌بينيم كه در همين آيه هفتم سوره آل عمران، تأويلِ متشابهات هم به اهل زيغ و هم به خداوند نسبت داده شده است.

نكته دوم: متشابه بودن و يا متشابه نبودن كلام يا فعل نيز دخالتى در معناى تأويل ندارد. تأويل در مواردى كه آيت‌الله معرفت به‌عنوان دفع شبهه معنا كرده‌اند، در واقع به معناى «بيانِ مرادِ گوينده از قول و انگيزه فاعل از فعل» است. در روايات، اين كاربرد از تأويل در مورد قول به كار رفته است، در حالى كه بحثى از شبهه نيز در ميان نيست، بلكه به مقصود خداوند از آيات قرآن گفته شده است. در اينجا به گزارش چند روايت از اين دست مى‌پردازيم.

در خبرى آمده است كه روزى‌ معاوية بن ابى سفيان‌ خطاب به‌ عبد اللّه بن عباس‌ گفت: مناقب‌ على‌ و اهل بيت او را نگو! ابن عباس‌ گفت: ما را از تأويل قرآن نهى مى‌كنى؟ جواب داد: بلى. ابن عباس‌ گفت: قرآن را بخوانيم، ولى نگوييم مقصود خداوند از آن‌ (ما عني الله به) چيست؟[١] در اين خبر «ما عني الله به‌= مقصود خداوند از قرآن»، تأويل قرآن ناميده شده است.

در روايت ديگرى آمده است كه‌ حذيفة بن يمان‌ گويد: در روز غدير، بعد از آن‌كه پيامبر اكرم (ص) فرمود:

مَن كُنتُ مَولاه فَهَذا عَلِي مَولاه‌

مردى به پيامبر (ص) گفت: اى رسول خدا! تأويل اين سخن چيست؟ حضرت فرمود:

مَن كُنتُ نَبِيَّهُ فَهَذا عَلِي امِيرُه.[٢]

روشن است كه مرادِ سؤال كننده آن بوده كه مقصودِ پيامبر (ص) از «مولى» چيست.

در حديثى از حضرت‌ على‌ (ع) آمده است كه فرمود: تأويل‌ إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَيْهِ‌

[١] . محمدباقر مجلسى، بحارالانوار، ج ٢٥، ص ٣٧٥.

[٢] . همان، ج ٣٧، ص ١٩٤.