معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٣٧٤ - مبحث دوم كاربردهاى تأويل در قرآن

مى‌كنند كه قرآن آن را در هشت مورد به كار برده است و مى‌گويند اين استعمال از تأويل در واقع به مورد دوّم برمى‌گردد؛ چرا كه تعبير خواب در واقع، معناى خفى و باطنى است كه جز بر اهل آن پوشيده است. ايشان سپس با پذيرش آن كه تأويل در قرآن به معناى «عاقبت و مآل» نيز به كار رفته است، نتيجه مى‌گيرد:

تأويل داراى چهار معنا است كه در هفده جاى قرآن به كار رفته است.[١]

نكته‌اى كه در كلام ايشان در التمهيد ابهام آفريده، اين است كه ايشان ابتدا به صراحت مى‌گويند تأويل داراى دو معنا است، ولى بعداً مشاهده مى‌كنيم كه به چهار معنا مى‌رسند! البته خودشان توضيح داده‌اند كه تأويل رؤيا، بازگشتش به معناى دوم است، اما روشن نكرده‌اند كه تأويل به معناى «فرجام و عاقبت» به كدام يك از آن دو معنا بازگشت دارد. نكته ديگر كه به‌طور قطع بايد سهوالقلم دانست آن است كه گفته‌اند كه قرآن، تأويل در اين چهار معنا به كار برده است؛ در حالى كه طبق آمار خود ايشان، موارد هفده‌گانه تأويل در قرآن به اين شرح است: ٨ بار در تأويل رؤيا، ٥ مورد در مورد مآل‌الامر و ٤ مورد در توجيه متشابه. بنابراين هيچ موردى براى كاربرد تأويل در معناى باطنى نمى‌ماند.

آيت‌الله معرفت در كتاب‌ تفسير و مفسران‌، كاربردهاى تأويل در قرآن را به سه دسته تقسيم مى‌كند و مى‌گويد: در قرآن كريم، تأويل به سه معنا آمده است: ١. توجيه ظاهرِ «لفظ يا عمل متشابه» به گونه‌اى صحيح كه مورد قبول عقل و مطابق با نقل باشد؛ ٢. تعبير خواب؛ ٣. فرجام و حاصل كار.

ايشان در كتاب‌ التأويل فى مختلف المذاهب و الآراء پس از بيان كاربردهاى سه‌گانه تأويل در قرآن و نيز تأويل به معناى بطن كه در كلام سَلَف و روايات به كار رفته است، همه آن‌ها را به وجه جامعى بر مى‌گرداند و آن «تفسير كامل از يك چيز» است. ايشان مى‌گويد:

فالتأويل بجميع التعابير الواردة فيه، سواء أكان بمعني توجيه المتشابه أم الأخذ

[١] . همان، ص ٣٣.