معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٣٦٩ - مبحث اول معناى تأويل با توجه به ريشه اين واژه

٥. التفسير الاثرى الجامع؛[١]

٦. التأويل فى مختلف المذاهب و الآراء.[٢]

در آخرين تأليف با تغيير ديدگاه از سوى مؤلّف روبه‌رو هستيم. در اين مقاله با بررسى كليه مطالبى كه ايشان در باره تأويل به رشته تحرير در آورده‌اند، مباحث اصلى مقاله را در چند بخش به شرح زير ارائه مى‌كنيم.

١. تحليلى بر معناى لغوى تأويل؛

٢. كاربردهاى قرآن از واژه تأويل؛

٣. تأويلِ قرآن.

نگارنده ضمن طبقه‌بندى آراى آيت‌الله معرفت در موارد پيش گفته، به تحليل و نقد آن‌ها نيز خواهد پرداخت. اميد است كه اين نوشتار گامى به جلو در مسير روشن‌سازى يكى از مباحث مهم قرآنى باشد.

مبحث اوّل: معناى تأويل با توجه به ريشه اين واژه‌

معلوم است كه ريشه سه حرفى تأويل، «اول» است. اما در اين كه اين ريشه به چه معنايى است، لغويون تعبيرهاى مختلفى دارند. آيت‌الله معرفت در التمهيد فى علوم القرآن‌ مى‌گويد:

التأويل و هو تفعيل من الاول بمعني الرجوع.[٣]

اين سخنى است كه تقريباً همه كتاب‌هاى لغت آن را گفته‌اند، اما اين سؤال مطرح است كه چه نوع رجوعى را تأويل مى‌گويند؟ و يا مراد از رجوع، رجوع و بازگشت به كجا است؟ اين ابهامى است كه در تعريف تأويل به «رجوع» وجود دارد. آيت‌الله معرفت در تبيين معناى رجوع در كتاب‌ التمهيد مى‌نويسد:

لِأَنَّ المُؤَوَّلَ عِندَ مَا يُخرّجُ لِلمُتَشَابِهِ وَجهاً مَعقُولًا، هُوَ آخِذٌ بِزَمَامِ الَّلفظِ لِيَعطِفَهُ الَي الجَهَةِ الَّتِي يُحَاوِلُ التَّخرِيجَ الَيهَا.[٤]

[١] . اين كتاب در سال ١٣٨٣ ش توسط مؤسسه فرهنگى التمهيد به چاپ رسيده است.

[٢] . اين كتاب در سال ١٣٨٥ ش توسط مجمع جهانى تقريب بين مذاهب اسلامى به چاپ رسيده است.

[٣] . محمدهادى معرفت، التمهيد فى علوم القرآن، ج ٣، ص ٢٨.

[٤] . همان.