معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٣٦٦ - جمعبندى و نتيجهگيرى

مهم‌ترين عوامل و زمينه‌هاى گسترش اسرائيليات را مى‌توان در موارد زير دانست:

الف. ضعف فرهنگى جامعه عرب؛ ب. كينه ديرينه و دشمنى شديد يهود؛ ج. گزيده‌گويى قرآن در بازگويى داستان‌ها؛ د. همراهى دستگاه خلافت با قصه‌سرايان؛ ه. ممنوعيت نگارش و نقل حديث. و. سهل‌انگارى در نقل و نقد روايات.

استاد معرفت، هشت نفر از چهره‌هاى معروف عهد صحابه و تابعين را به‌عنوان عناصر اصلى گسترش روايات اسرائيلى معرفى كرده كه اصالتاً يا از يهوديان و مسيحيان تازه مسلمانان بوده و يا تحت تأثير آنان به نقل اين روايات پرداخته‌اند كه عبارتند از: عبدالله بن سلام، كعب‌الاحبار، تميم دارى، وهب بن منبّه، محمد بن كعب قرظى، عبدالله بن عمرو، ابوهريره‌ و ابن‌جريج رومى‌.

استاد معرفت بر خلاف نظر آقاى‌ ذهبى‌، نقش‌ ابن جريج‌ را در اين زمينه بسيار كمرنگ دانسته است؛ چه اينكه وى تنها در يك مورد از ابن عباس‌ روايت كرده است.

استاد، ابتدا اسرائيليات را به دو بخش: منقولات شفاهى و غير شفاهى تقسيم كرده، بر اين باورند كه بيشترين منقولات شفاهى بلكه جملگى، مطالبى ساختگى و بى‌اساس و در نتيجه غير قابل اعتماد است. و سپس بخش دوم (منقولات غير شفاهى) را- بر اساس تقسيم‌ ابوشهبه‌- به سه قسم: روايات موافق يا مخالف شرع و يا سكوت‌عنه دسته‌بندى مى‌كنند.

استاد معرفت همانند آقاى‌ ذهبى‌، مجموعه تفاسير فريقين را به لحاظ نقل و نقد اسرائيليات به شش قسم منقسم كرده، دو تفسير طبرى‌ و سيوطى‌ را عامل اصلى گسترش اسرائيليات در كتاب‌هاى تفسيرى متأخران دانسته است. وى از تفسير الميزان‌ علامه‌ طباطبايى‌ (ره) به‌عنوان تفسيرى كه جز در مواردى اندك همراه با نقد و ردّ روايات اسرائيلى از نقل آن‌ها خوددارى كرده، ياد كرده است.

استاد معرفت، حدود ٣٦ نمونه از روايات اسرائيلى را بر طبق كتاب‌ الاسرائيليات و الموضوعات‌ دكتر ابوشهبه‌ فهرست كرده و در بيشتر موارد ضمن نقل اقوال مفسران- عمدتاً از تفاسير عامه- به نقد سندى و دلالى آن‌ها پرداخته است.