معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٣٠٩ - تفسير در عصر پيامبر(ص)

وَ أَنْزَلْنا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ ما نُزِّلَ إِلَيْهِمْ.[١]

در اين آيه وظيفه اساسى پيامبر، بيان و تبيين قرآن كريم است؛[٢] در نتيجه بيان پيامبر در كنار قرآن دو منبع مرتبط و اساسى براى دين شمرده مى‌شود، در حديث متواتر ثقلين نيز عترت عدل قرآن قرار داده شده است، پيامبر (ص) فرمود:

اني تارك فيكم الثقلين كتاب الله و عترتي ...[٣]

مراحل تفسير روايى‌

تفسير در عصر پيامبر (ص)

تفسير از عصر پيامبر (ص) مراحلى را طى كرده است. در صدر اسلام مردم براى فهم قرآن از دانش الهى پيامبر (ص) بهره مى‌بردند و يكى از مهم‌ترين وظايف آن حضرت تفسير و تبيين آيات قرآن كريم بوده است (نحل/ ٤٤) كه يا قرآن را براى عموم مردم تفسير مى‌كرد و يا براى اصحاب خاص خود، به‌ويژه امام‌ على‌ (ع) كه قرآن را با تمام ويژگى به وى آموخت،[٤] درباره حجم روايات تفسيرى پيامبر (ص) مورد اختلاف است. برخى مانند ابن تيميه‌ (م ٧٢٨ ق) بر اين باورند كه پيامبر تمام قرآن را تفسير كرده است، زيرا قرآن كتاب قانون مسلمانان است و نبايد مهمل و مجمل باقى بماند و وظيفه آن حضرت نيز تفسير قرآن بوده است، پس بايد تمام قرآن را تفسير كرده باشد.[٥] گروه ديگر از جمله‌ سيوطى‌ (م ٩١١ ق) بر اين باورند كه پيامبر اندكى از قرآن را تفسير كرده است.[٦] برخى ديگر نيز بر اين باورند كه پيامبر بسيارى از آيات را تفسير كرده است.[٧]

[١] . نحل، آيه ٤٤.

[٢] . محمدهادى معرفت، التفسير و المفسرون فى ثوبه القشيب، ج ٢، ص ٢٦.

[٣] . مسلم، صحيح، ج ٧، ص ١٢٣، حاكم، مستدرك، ج ٣، ص ١٠١، سنن ترمندى، ج ٧، ص ٦٦٥.

[٤] . محمد بن يعقوب كلينى، الكافى، ج ١، ص ٦٢، ج ١.

[٥] . ابن تيميه، مقدمه فى اصول التفسير، ص ٣٥.

[٦] . جلال‌الدين سيوطى، الاتقان فى علوم القرآن، ج ٤، ص ٢٤٤.

[٧] . محمدحسين ذهبى، التفسير و المفسرون، ج ١، ص ٥٣.