معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ٢٦١ - الف عرض بر كتاب

و اهل سنت آن را به اتفاق نقل كرده‌اند.

در منابع اهل سنت در روايتى از پيامبر اكرم (ص) مى‌خوانيم:

إنّها تكون بعدي رواة يرون عنّي الحديث فاعرضوا حديثهم علي القرآن، فما وافق القرآن فخذوا به و ما لم يوافق القرآن فلا تأخذوا به.

به زودى پس از من رواياتى را از قول من نقل مى‌كنند، آن‌ها را بر قرآن عرضه كنيد، اگر موافق قرآن بود، آن را بگيريد وگرنه به آن عمل نكنيد.[١]

همچنين در روايتى از امام‌ رضا (ع) مى‌خوانيم:

فَلَا تَقْبَلُوا عَلَيْنَا خِلَافَ الْقُرْآنِ فَإِنَّا إِنْ تَحَدَّثْنَا [حَدَّثْنَا] حَدَّثْنَا بِمُوَافَقَةِ الْقُرْآنِ وَ مُوَافَقَةِ السُّنَّةِ.

چيزى كه از ما بر خلاف قرآن برايتان نقل شد، نپذيريد زيرا ما اگر چيزى بگوييم، قطعاً موافق كتاب و سنت است.[٢]

البته مخالفت حديث با قرآن داراى اقسامى است:

١. مخالفت به‌صورت عام و خاص مطلق؛

٢. مخالفت به‌صورت عام و خاص من‌وجه؛

٣. مخالفت تباينى كه با صريح قرآن مخالفت باشد.

استاد فرزانه پس از بيان اينكه، مورد اول و دوم در واقع مخالفت محسوب نمى‌شود، بلكه قابل جمع عرفى و تخصيص است؛ مى‌گويد:

اما مورد سوم يعنى مخالفت تباينى اساساً معقول نيست، زيرا جاعلان حديث اين‌قدر مى‌فهميدند كه اگر احاديث ساختگى آن‌ها به‌صورت تباينى با قرآن مخالف باشد كسى آن‌ها را نمى‌پذيرد. بنابراين مقصود از مخالفت تباينى، مخالفت حرفى و لفظى نيست، بلكه مخالفت جوهرى مراد است يعنى اگر حديثى با روح اسلام و مقاصد شريعت و صميم دين به‌صورت تباينى مخالف بود، بايد دور ريخته شود.[٣]

بنابراين، بر اساس مبناى آيت‌الله معرفت (ره)، احاديث عرض، به مخالفت تباينى ناظر است و شامل احاديثى كه نه موافق كتابند و نه مخالف، بلكه از اين نظر ساكتند، نمى‌شود، بلكه در آن صورت از باب تأويل شمرده شده و از آن‌

[١] . سنن دار قطنى، ج ٤، ص ١٣٤، رقم ٤٤٣٠.

[٢] . محمدباقر مجلسى، بحارالانوار، ج ٢، ص ٢٥٠.

[٣] . ر. ك: محمدهادى معرفت، التفسير الاثرى الجامع، ج ١، صص ٢٢٥- ٢٢٢.