گفته‌اند: خبر واحد بدون قرينه در امر اعتقادى و غير احكام، چون علم حاصل نمى‌شود، حجت نيست. چنانكه در شرح عضدى‌ بر مختصر ابن حاجب‌ آمده، اين نكته تأكيد شده است.

البته در ميان متأخرين از آنان كسانى بر تصحيح اخبارى در اثبات صفات تشبيهى خداوند كه در صحيح بخارى‌ آمده و تنها بر اساس خبر واحد در كتاب‌هاى عقايد استناد شده است، تلاش بسيار كرده‌اند.[١] و در برابر كسانى با حجيت خبر واحد مخالفت كرده‌اند كه به اثبات عقايدى مى‌انجامد.[٢] و البته در جايى به صراحت درباره خبر تفسير مطلبى نديدم، هر چند كه معيار دسته‌بندى آنان با خبر تاريخى و اعتقادى يكى است.

ظاهراً نخستين كسى كه در ميان مفسران شيعه به صراحت درباره حجيت و عدم حجيت خبر واحد در تفسير سخن گفته، شيخ طوسى‌ است. او در مقدمه تفسير التبيان‌، مى‌گويد:

جايز نيست كه كسى از يكى از مفسران پيشين تقليد كند، بلكه سزاوار است كه به ادله صحيح عقلى و شرعى همچون اجماع يا نقل متواتر از كسانى كه كلامشان حجت است، يعنى معصومين متابعت كند و در اين باره خبر واحد پذيرفتنى نيست، به‌ويژه اگر در جايى كه تنها راه آن علم باشد و اگر در جايى تأويل بردن كلام نياز به شاهدى از لغت باشد، اين شاهد لغوى كافى نيست، مگر به استناد لغت و معنايى باشد كه ميان اهل لغت رواج داشته باشد.[٣]

ريشه اين سخن در ظاهر به كلامى از شيخ مفيد باز مى‌گردد كه درباره روايات اعتقادى در نقد سخن‌ شيخ صدوق‌ در كتاب‌ تصحيح الاعتقاد گفته است:

چون اين روايات به‌صورت انحصارى مطلبى را مى‌گويد كه شاهد و قرينه‌اى ديگر ندارد، و از باب تعبد به آن مى‌باشد و در جايى كه علم لازم دارد، تعبد به خبر واحد معنا ندارد. برخلاف مسائل احكام كه لازم نيست علم داشته باشيم و از آنجا كه شأن تفسير، شأن اصول و معارف‌

[١] . ر. ك: شعبان اسماعيل، حجيه خبرالآحاد فى العقيده، صص ١١- ٦٠.

[٢] . ر. ك: سعيد بن مبروك القنوبى، السيف الحاد على من اخذ باحاديث آلاحاد، صص ٢- ٨٩.

[٣] . محمد بن حسن الشيخ الطوسى، التبيان فى تفسير القرآن، ج ١، صص ٦- ٧.