معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ١٩٠ - جايگاه گفتمان خبر تفسيرى

تعبدى باشد.

از اين رو اگر اين خبر تفسيرى- كه از معصوم يا از صحابه‌اى نقل شده، كه گويا از فهم معصوم خبر مى‌دهد- هر چند خبر موقوف است، اگر واقعيت تعبدى هم ندارد، از فهم رايج آن عصر گزارش مى‌دهد.

نكته ديگر اينكه اين روايات تفسيرى، داراى يكى از مشخصات زير در حوزه تفسير مى‌باشد:

١. روايت، مفهوم واژه را شرح مى‌دهد، در مثل، روايت كلمه بغى را به زناى پنهانى معنى مى‌كند.[١] اما فرض اين است كه اين روايت، تنها خودش بر معنايى ويژه و انحصارى دلالت دارد، تا جايى كه شنونده در عصر خودش با شگفتى مى‌گويد: والله هذا فتوي هاشميه‌.

يا از: غنّم معنايى متفاوت از غنيمت جنگى و اعم از آن، يعنى ارباح مكاسب، نشان مى‌دهد، در اين صورت، روايت به مثابه قول لغوى مى‌شود. اگر روايت از لغتى ناظر به معناى مشهور و مورد اتفاق در ميان اهل لغت، سخن مى‌گفت، يا قرينه يا سياقى شاهد بر صحت آن بود، از موضوع گفتمان بيرون بود.

٢. اگر جمله آيه، داراى احتمال‌هاى گوناگونى است، و روايت تنها يك احتمال را بيان مى‌كند و احتمال‌هاى ديگر را نفى مى‌كند، يا به‌صورت انحصارى از معنايى خاص ياد مى‌كند و شاهدى از كلام و قرينه‌اى از بيرون كلام هم براين معنا وجود ندارد، در اين صورت، موضوع سخن است.

٣. در روايت قرائتى را ذكر مى‌كند كه معناى جمله را تغيير دهد و اين قرائت به تواتر هم ثابت نشده و در حكم خبر واحد است. به عنوان نمونه آمده باشد:

وَ لْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ وَ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ يَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ.[٢]

روايت بگويد قرائت صحيح: وَ لْتَكُنْ مِنْكُمْ‌: ائمه: يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ[٣] است.

[١] . بدرالدين الزركشى، البرهان فى علوم القرآن، ج ٣، ح ٦، ص ١٥٨.

[٢] . آل عمران، آيه ١٠٤.

[٣] . حرعاملى، وسائل الشيعه، ج ١٦، ص ١٢٦.