معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ١٣١ - دگرگونى تفاسير به تناسب تحولات علوم

آيت‌الله معرفت اگرچه در شمارش علوم مورد نياز مفسر «آشنايى با علوم تجربى» را ذكر نمى‌كند، اما خود در جاهاى ديگرى به ضرورت اين علم اشاره كرده‌اند؛ از جمله مى‌نويسد:

هرچه بشريت از دستاوردهاى علم و دانش بيشتر در اختيار داشته باشد، بهتر مى‌تواند به حقايق جهان هستى و مفاهيم وحيانى پى ببرد ... امروزه به كمك دستاوردهاى قاطع و روشن علمى مى‌توان بسيارى از گره‌ها را گشود و از مواردى از مبهمات قرآن پرده برداشت كه ديروز ميسر نبود.[١]

استاد به اين ضرورت در جاهاى ديگرى هم اشاره كرده است.[٢]

شرط استفاده از علوم تجربى در تفسير

شرط استفاده از اين علوم اين است كه اولًا دقيق به كار برده شود و ثانياً از داده‌هاى مسلم اين علوم استفاده شود. در ضمن مفاد اجمالى آيات بدون كمك علوم تجربى هم روشن است، ولى در فهم مصداق و مراد تفصيلى آن‌ها و تبيين معقول آن مفاد آگاهى از علوم ياد شده نقش چشمگيرى دارد.[٣] استاد معرفت با صداقت مى‌گفت:

ما نمى‌توانيم به دانشمندانى كه به دستاوردهاى علمى مى‌رسند بگوييم از آن داده‌هاى علمى در فهم قرآن استفاده نكنند؛ يعنى استفاده از اين دانش‌ها براى خود صاحب‌نظران قهرى است، اما ديگران به شرطى مى‌توانند از اين نظرات استفاده كنند كه اولًا اين نظريات به حد كمال رسيده باشد و ثانياً به‌صورت احتمال در تفسير مطرح شود، نه اين كه به‌صورت جدى گفته شود كه معناى آيه اين است.[٤]

دگرگونى تفاسير به تناسب تحولات علوم‌

با اينكه استفاده از علوم تجربى معمولًا موجب تعميق و روشن‌تر شدن برداشت مخاطبان عصر نزول توسط مفسران معاصر مى‌شود، گاهى هم به تغاير

[١] . تفسير و مفسران، ج ٢، ص ٢٤٩.

[٢] . از جمله در تفسير و مفسران، ج ١، ص ٤٠٨.

[٣] . محمود رجبى، روش‌شناسى تفسير، ص ٣٦٩.

[٤] . فصلنامه بينات، ويژه‌نامه نكوداشت استاد معرفت.