معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ١١٧ - الف ايجاد انگيزه براى تحقيق در معانى واژگان

علي تعاطي تأويل المشتبهات من كلام الله تعالي في القرآن.[١]

راستى منظور زمخشرى‌ از «هذا الباب» چيست؟ سيوطى‌ وقتى در التحبير مى‌خواهد همين سخن‌ زمخشرى‌ را نقل كند، به جاى كلمه «هذا الباب» واژه «التوريه» را به كار مى‌برد.[٢] سياق گفتار زمخشرى‌ در كشاف‌ نقل‌ سيوطى‌ را تأييد مى‌كند. «توريه» هم يكى از محسّنات علم بديع است. سخن آخر اينكه اگر هدف مفسّر بايد درك افق معنايى و ذهنيت و انديشه و مراد متكلم باشد[٣]- و اهالى تفسير علم بيان را از همين رو از مقدمات تفسير دانسته‌اند- پس چرا متأخرين از تشابه بسيار زياد علم بيان و علم بديع- در بررسى تلاش‌هاى ذهنى متكلم قبل از تكلم‌[٤]- غفلت و از ذكر علم بديع (مثل علم بيان) در شمار علوم بايسته در تفسير خوددارى كرده‌اند؟

شكل‌هاى گوناگون تأثير بديع در تفسير

الف. ايجاد انگيزه براى تحقيق در معانى واژگان‌

توريه و استخدام از قواعد مهم علم بديع هستند كه مى‌توانند ابزار فهم مفسر در بررسى و تحليل منابع لغوى باشند. «توريه‌[٥]» يكى از محسنات علم بديع است كه در آن متكلم لفظى را كه بيش از يك معنى دارد به كار مى‌برد و با اينكه مخاطب معمولًا از آن معناى قريب را برداشت مى‌كند، اما متكلم معناى بعيد آن را اراده كرده است؛ مثلًا در كريمه‌ وَ النَّجْمُ وَ الشَّجَرُ يَسْجُدانِ‌[٦] مفسرى كه با احتمال وقوع توريه در يك گفتار هنرمندانه آشنا نباشد، هرگز از انگيزه لازم براى تحقيق در معناى واژه «نجم» برخوردار نخواهد شد. ذهن چنين مفسرى با همان معناى قريب واژه قانع شده و معنايى را برداشت خواهد كرد كه متكلم‌

[١] . محمد بن محمد الزمخشرى، الكشاف فى تفسير القرآن، ج ٤، ص ١٤٣.

[٢] . التحبير فى علم التفسير، ص ٤٩٠.

[٣] . فصلنامه معرفت، ش ٢٤، احمد واعظى.

[٤] . محسنات معنويه و علم بيان هر دو درصدد بررسى حركات ذهنى متكلم قبل از تكلم هستند.

[٥] . ر. ك: جواهر البلاغه، ص ٣١٠.

[٦] . الرحمن، آيه ٦.