معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ١١٦ - نقد رويكرد انكارآميز

اعجاز ادبى قرآن هم وقتى به آرايه‌هاى علم بديع مى‌رسد، فقط از تأثير اين علم در زيبايى‌شناسى قرآن سخن مى‌گويد.[١] بنابراين مى‌توان وى را هم در شمار منكران تأثير علم بديع در تفسير دانست.

نقد رويكرد انكارآميز

حقيقت اين است كه برخورد متأخرين با «علم بديع» با كليت علم بديع سازگار نيست؛ در ضمن، سخن گذشتگانى مثل‌ سيوطى‌ هم دالّ بر انحصار تأثير علم بديع در زيبايى‌شناسى قرآن نيست.

سيوطى‌ در جاى ديگرى بعد از شمارش معانى و بيان و بديع در شمار علوم مورد نياز مفسّر به اجمال مى‌نويسد:

اين سه علم از عظيم‌ترين اركان مفسّر است، چرا كه مفسّر بايد مقتضاى معجزه بودن قرآن را [در تفسير خود] ملاحظه كند.[٢]

تفصيل آن اجمال اين است كه حقيقت استفاده از آرايه‌هاى معنوى (نه محسنات لفظيه) در گفتار چيزى جز اين نيست كه متكلم در معانى الفاظ يا چيدمان آن‌ها يا تناسق و ارتباط ارگانيك آن‌ها با يكديگر تصرّفاتى انجام مى‌دهد تا زيبايى‌هايى از جنس معانى خلق كند.[٣] و البته راز گشايى كامل از معنى و ادراك دقيق معنى و مراد جدى متكلم وقتى روى خواهد داد كه فهمنده متن تمام تصرّفاتى را كه گوينده در معانى الفاظ كرده است، بررسى و ارتباط يا عدم ارتباط آن را با مراد جدى گوينده احراز كند. بنابراين در گفتارهاى هنرمندانه بدون دقت در آرايه‌هاى معنوى، دستيابى به مراد متكلم غيرممكن است. در اينجا سزاوار است سخن‌ زمخشرى‌ را نقل كنيم كه در ذيل آيه ٣٩ سوره زمر مى‌نويسد:

لا نري باباً في علم البيان أدقّ و لا أرقّ و لا ألطف من «هذا الباب» و لا أنفع و لا أعون‌

[١] . محمدهادى معرفت، التمهيد فى علوم القرآن، ج ٥، صص ٦٠٤- ٥٩٣.

[٢] . جلال‌الدين سيوطى، الاتقان فى علوم القرآن، ج ٤، ص ٢١٤.

[٣] . همان طورى كه در آرايه‌هاى لفظى هم تصرفاتى در شئون مختلف لفظ انجام مى‌دهد تا زيبايى‌هاى لفظى ايجاد كند.