معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ١١٥ - رويكرد دوگانه مفسران به علم بديع

ب. بلاغت (علم بديع)

علم بديع علم زيبايى‌هاى لفظى و معنوى گفتار است. زيبايى‌هاى لفظى، زيبايى‌هايى هستند كه با تغيير لفظ تغيير مى‌كنند؛ مثل جناس، اما زيبايى‌هاى معنوى زيبايى‌هايى هستند كه تغيير لفظ با تغيير و زوال آن‌ها ملازم نيست، مثل توريه، مشاكله و ..

رويكرد دوگانه مفسران به علم بديع‌

دانشمندان تفسير و علوم قرآن در شمارش علوم مورد نياز مفسّر با «علم بديع» به دو شكل برخورد كرده‌اند؛ عده‌اى با اين كه علم بديع را در شمار علوم مورد نياز مفسّر گنجانده‌اند، اما در توضيح آن طورى سخن گفته‌اند كه به نظر مى‌آيد در گنجاندن علم بديع در شمار آن علوم جدّى نبوده‌اند. مثلًا سيوطى‌ مى‌نويسد:

هفتمين [دانش مورد نياز مفسّر] بديع است؛ چون به وسيله بديع وجوه زيبا كننده گفتار شناخته مى‌شود.[١]

بديهى است كه ظاهر توضيح‌ سيوطى‌ ناظر به وابستگى «زيبايى‌شناسى» قرآن به بديع است، نه «تفسير» قرآن. شايد رويكرد متأخرين در تفكيك بين «زيبايى‌شناسى» و «تفسير» و نفى ارتباط تفسير با علم بديع پيامد همان تعابير باشد. چندان كه يكى از محققين معاصر مى‌نويسد:

اين علم (بديع) از آن رو كه از وجوه و مزايايى بحث مى‌كند كه استعمال آن‌ها فقط بر حسن و زيبايى كلام مى‌افزايد و نقشى در فهم معنى ندارد، از علوم پيش‌نياز در تفسير به شمار نيامده است.[٢]

اين همان رويكرد دوم به «علم بديع» است.

استاد معرفت نيز نه در شمارش علوم مورد نياز مفسّر و نه در جاهاى ديگر به وابستگى تفسير به بديع اشاره‌اى نمى‌كند. حتى در مبحث زيبايى‌شناختى و

[١] . التحبير، ص ٥٢؛ همچنين ر. ك: محمود آلوسى، روح المعانى فى تفسير القرآن العظيم و السبع المثانى، ج ١، صص ٧- ٦.

[٢] . محمود رجبى، روش‌شناسى تفسير، صص ٣٤٨ و ٣٣٥.