معرفت قرآنى (يادنگار آيت الله محمد هادي معرفت) - كنگره بزرگداشت آيت الله معرفت - الصفحة ١٠٢ - ٣ نقش هم افق كردن ما با افق فكرى و فرهنگى عصر نزول

٢. نقش شرح مقاصد الايات در هنگام وضوح معانى لغوى‌

بيشتر احاديث تفسيرى كه از پيامبر گردآورى شده، درباره مقاصد قرآنى است. در مواردى كه مفهوم لغوى واژه‌ها روشن است ولى ظاهر آيات- بر حسب وضع لغوى- معنايى افاده مى‌كند كه مقصود واقعى آن‌ها را نمى‌رساند و يا به دليل وجود قراين حاليه و مقاليه- در اين كه معناى ظاهرى لفظ اراده شده باشد ترديدى به وجود آمده و موجب شده تا در پى يافتن مراد واقعى آيه برآيند. وى ١٢ حديث از ميان احاديث تفسيرى نبوى براى اين نقش مثال زده است.[١]

٣. نقش هم افق كردن ما با افق فكرى و فرهنگى عصر نزول‌

اگر آيات قرآن به سبب مناسبتى كه پيش آمده و حادثه‌اى كه رخ داده و يا مشكلى كه پيش آمده، نازل شده است و مخاطبان عصر نزول چون آن قرائن حاليه (آن حادثه يا مشكل را) در مرئى و منظر خود مى‌ديدند آيه را مى‌فهميدند، اما امروزه به دليل فاصله گرفتن ما از آن عصر و آن فضا، ابهامى براى ما پيش مى‌آيد كه براى مخاطبان عصر نزول وجود نداشت.

به‌عنوان مثال با اين كه فقها قائل به وجوب سعى هستند، در كريمه‌ إِنَّ الصَّفا وَ الْمَرْوَةَ مِنْ شَعائِرِ اللَّهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلا جُناحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِما «فلاجناح» يعنى چه؟ و چرا ذكر شده است؟ ( «جناح» معرب گناه است) امام‌ صادق‌ (ع) مى‌فرمايد:

بعد از صلح حديبيه پيامبر از مشركان تعهد گرفت كه سه روز مكه را از هر گونه بتى تخليه كنند تا مسلمين براى حج بيايند. سه روز پايان يافت و مشركان بتها را به سرجاى خودشان برگرداندند، دو بت «اصاف و نائله» را بر روى صفا و مروه جاى دادند. اعراب جاهلى هنگام سعى، توجهشان به همين دو بت بود. عده‌اى از مسلمانان كه موفق به سعى نشده بودند در حضور اين دو بت سعى كردن را بر نمى‌تافتند و احساس گناه مى‌كردند

[١] . همان، صص ١٧٦ و ١٨٦.