جدا بودن آنها، انجام دهند و بر حكمين واجب است كه بحث و جديت بكنند در حال آنها و در آنچه كه سبب و علت پيدا شدن اين اختلاف است، سپس در امر آنها كوشش كنند، پس هر چه را كه رأيشان گرفت و به آن حكم نمودند بر زوجين نافذ است و بر زوجين لازم است كه به آن راضى باشند- به شرطى كه مورد حكم آنها جايز باشد- كما اينكه اگر شرط كنند به زوج كه زوجه را در فلان شهر يا در مسكن مخصوصى يا در نزد پدر و مادرش ساكن نمايد يا با زن مادر يا خواهر شوهر سكونت نداشته باشد و لو در يك خانه جدايى باشد يا با او هوويش در يك خانه و مانند آن سكونت نداشته باشد يا بر زن شرط كنند مهر حالّش را تا فلان مدّت به تأخير بيندازد يا آنچه را كه از او گرفته به او قرضى رد نمايد و مانند آن. به خلاف اينكه جايز نباشد كما اينكه بر مرد شرط كنند كه بعضى از حقوق هوو را از همخوابگى يا نفقه يا رخصت زن در خروجش از خانه او هر وقت و هر جا كه بخواهد و مانند اينها را ترك نمايد.

(١)

مسأله ٥- اگر حكمين بر جدايى آنها اجتماع كنند آنها چنين حقى ندارند

مگر اينكه در وقتى كه آنها را تعيين مى‌كنند بر آنها شرط كنند كه اگر بخواهند آنها را جمع و اگر بخواهند آنها را جدا مى‌نمايند و چون‌كه جدايى فقط به طلاق است پس بايد با شرايطش واقع شود.

(٢)

مسأله ٦- اولى بلكه احوط است كه حكمين از اهل دو طرف باشند

، به اينكه حكمى از اهل شوهر و حكمى از اهل زن باشد؛ پس اگر آنها اهلى نداشته باشند يا اهل آنها اهل اين كار نباشند بايد از غير آنها معين شوند و معتبر نيست كه از طرف هر كدام آنها يك حكم باشد بلكه اگر مصلحت اقتضا كند از يك حكم زيادتر تعيين مى‌شود.

(٣)

مسأله ٧- سزاوار است كه حكمين نيت را خالص نمايند و قصد اصلاح داشته باشند

؛ پس كسى كه نيتش در آنچه كه قصد نموده خوب باشد خداوند مورد سعى او را اصلاح مى‌فرمايد كما اينكه قول خداوند جلّ شانه در اين مقام اشاره به آن دارد: «إِنْ يُرِيدا إِصْلاحاً يُوَفِّقِ اللَّهُ بَيْنَهُما»[١].

(٤)

احكام اولاد و ولادت‌

[احكام اولاد]

(٥)

مسأله ١- بچه‌اى كه از زن متولد مى‌شود فقط با شروطى به شوهرش ملحق مى‌شود:

١- دخول به زن با انزال نطفه يا انزال در عورت و اطراف آن يا داخل نمودن نطفه‌اش در آن به هر نحوى كه باشد؛ و در دخول بدون انزال نطفه، اشكال است. ٢- و گذشت شش ماه يا بيشتر از وقت نزديكى با زن تا زمان ولادت بچه ٣- و اينكه از نهايت مدت حمل تجاوز نكند، و در اينكه نه ماه‌

[١] اگر قصد اصلاح داشته باشند خداوند آنان را موفق مى‌كند. سوره نساء، آيه ٣٥.