باغ شود. و يا به اين است كه مسكن و خانه شود. و يا محل آرميدن گوسفندان و گله‌ها است. يا براى حاجات ديگر مانند خشك كردن ميوه‌ها است. يا جمع نمودن هيزم يا غير اينها است. پس در صدق احياى موات، حتما بايد در آن عمل انجام دهد و آن را به حدى برساند كه يكى از عنوانهاى عامر به آن صدق كند به اينكه بر آن مزرعه يا خانه مثلا يا غير اينها عرفا صدق كند. و تحقق اولين مراتب وجود عمارت كفايت مى‌كند و رسيدن عمارت آن به حدّ كمال معتبر نمى‌باشد. و قبل از آن كه به اين حد برسد اگر چه در آن انجام داده آنچه را كه انجام داده است، احيا نمى‌باشد؛ بلكه تحجير مى‌باشد. و تحقيقا گذشت كه تحجير مفيد ملك نيست بلكه فقط مفيد اولويت است.

(١)

تكميل‌

(٢) آنچه كه در احيا معتبر است، به اختلاف عمارتى كه محيى آن را قصد دارد، مختلف مى‌باشد؛ پس آنچه كه در احياى موات جهت مزرعه يا باغ نمودن معتبر است غير آن چيزى است كه در احياى آن جهت مسكن و خانه معتبر مى‌باشد. و آنچه كه در احياى آن جهت قنات يا چاه معتبر مى‌باشد غير آن چيزى است كه در احياى آن جهت نهر معتبر است؛ و هكذا. و در همه اينها برطرف كردن امورى كه مانع از آباد كردن است شرط مى‌باشد. مانند آبهاى غالب يا ماسه‌ها و سنگها يا نى و درختها- اگر نيزار باشد- و غير آن. و هر كدام از اينها به بعضى از امور اختصاص دارند و ما آنها را در ضمن مسائلى بيان مى‌كنيم.

(٣)

مسأله ١- در احياى موات جهت خانه يا مسكن- بعد از برطرف كردن موانع اگر باشند- معتبر است كه دور آن طبق عادت آن بلاد ديوارى بكشد

و لو اينكه به چوب يا نى يا آهن يا غير اينها باشد. و سقف بزند و لو قسمتى از آن را از آنچه كه سكونت در آن ممكن شود. و با آن، نصب درب در آن معتبر نمى‌باشد. و ديوار كشيدن بدون سقف زدن كفايت نمى‌كند؛ البته ديوار كشيدن در احياى آن جهت محل آرميدن گوسفند و غيره، كفايت مى‌كند؛ و همچنين براى آنكه ميوه‌ها را در آن خشك نمايند يا علف و هيزم در آن جمع شود كافى است و اگر در زمين موات ديوارى را به قصد ساختن خانه بنا كند و قبل از آنكه بر آن سقفى بزند قصدش عوض شود و نيّت كند كه حظيره ملكش باشد كما اينكه از اول چنين قصدى را بنمايد. و همچنين است ملك او در عكس آن، به اينكه ديوار آن را به قصد حظيره بكشد سپس تصميم بگيرد كه روى آن را سقف بزند و خانه قرار دهد.

(٤)

مسأله ٢- در احياى موات جهت مزرعه بعد از برطرف نمودن موانع، معتبر است كه زمين هموار شود