امتعه مورد نياز بدون سختى داخل و خارج شود به هر نحوى كه باشد. (١) پس براى ديگرى جايز است آنچه را كه در مقابل درب او از موات قرار گرفته است احياء كند در صورتى كه براى او راه و لو به صورت مايل و كج- نه مستقيم و راست- باقى بماند. و حريم ديوار اگر جزو خانه نباشد، به اينكه مثلا جدار حصار يا باغ يا غير اينها باشد آن مقدارى است كه براى ريختن خاك و آلات و خيساندن گل- در صورتى كه شكسته و منهدم شود و احتياج به ساختن و ترميم داشته باشد- نياز به آن دارد. و حريم نهر مقدارى است كه گل و خاك نهر را- در صورتى كه احتياج به پاك كردن پيدا كند- در آن ريخته مى‌شود. و محل عبور بر كناره آن جهت مواظبت و اصلاح آن به قدرى كه احتياج به آن دارد مى‌باشد. و حريم چاه مقدارى است كه براى كشيدن آب و استفاده از آن در جايى كه آب كش مى‌ايستد- در صورتى كه استفاده از چاه با دست باشد- و جاى دولاب و تردد چارپا است- در صورتى كه استفاده از آن به وسيله اينها باشد- و جاى ريختن آب و جايى كه آب در آنجا جهت خوردن گله يا زراعت از قبيل حوض و مانند آن، جمع مى‌شود.

و جايى كه گل و غير آن- در صورت احتياج به بيرون آوردن- به آنجا ريخته مى‌شود. و حريم چشمه مقدارى است كه جهت استفاده يا اصلاح و حفظ آن بر قياس غير آن نياز به آن مى‌باشد.

(٢)

مسأله ٨- براى هر كدام از چاه و چشمه و قنات- مقصودم چاه آخرى قنات است كه آب از آن مى‌جوشد و بيرون مى‌آيد و به آن چشمه چاه و مادر چاهها گفته مى‌شود- و همچنين غير آن در صورتى كه منشأ آب باشد- براى هر كدام از اينها- حريم ديگرى است‌

به معناى ديگر و آن مقدارى است كه كسى بدون اذن صاحب آنها حق ندارد در كمتر از آن مقدار، چاه يا قنات ديگرى احداث نمايد. بلكه احوط ملاحظه حريم است اين چنين بين دو قنات مطلقا، اگر چه جواز آن در غير آنچه كه ذكر شد اشبه مى‌باشد. و مقدار حريم در چاه چهل ذراع است در صورتى كه حفر آن به خاطر آب خوردن گله از شتر و مانند آن از آن چاه باشد. و شصت ذراع است در صورتى كه (حفر آن) به خاطر زراعت و غير آن باشد؛ پس اگر شخصى چاهى را در زمين موات احداث نمايد، شخص ديگر حق ندارد بدون اذن صاحب آن چاه ديگرى در جنب آن احداث نمايد، بلكه مادامى‌كه فاصله بين آنها چهل ذراع يا شصت و بيشتر- بنابر آنچه كه تفصيل داده شد- نباشد. و مقدار حريم در چشمه و قنات در زمين سخت پانصد ذراع و در زمين سست هزار ذراع مى‌باشد؛ پس اگر انسانى چشمه يا قناتى را در زمين موات سخت در آورد و ديگرى بخواهد يكى ديگر احداث نمايد بايد پانصد ذراع از او دور باشد. و اگر در زمين سست باشد بايد هزار ذراع از او دور شود. و اگر فرض شود كه دومى به اولى ضرر مى‌رساند و آب آن كم مى‌شود با