- كما اينكه در بالا به آن اشاره كرديم-، و اما احياى مواتى كه در حوالى آن است براى زراعت يا ساختمان يا غير اينها مانعى از آن نيست در صورتى كه مقدارى كه جهت آب كشيدن يا آب خوردن يا اصلاح و پاك كردن و غير اينها از آنچه كه در مطلق چاه ذكر شد احتياج به آن است، از جوانب آن باقى بماند، بلكه از احياى مواتى كه بالاى چاهها و مابين آنها است در صورتى كه از اطراف حلقه آنها مقدارى كه جهت مصالح آن احتياج به آن است باقى بماند مانعى نيست. پس صاحب قنات از احياى بالاى آنها جهت زراعت و غير آن- در صورتى كه ضررى براى قنات نداشته باشد- حق جلوگيرى ندارد.

(٢)

مسأله ١٠- تحقيقا گذشت كه دورى مذكور در قنات فقط نسبت به چاهى كه سرچشمه آب يا منشأ آن است ملاحظه مى‌شود.

و اما چاههاى ديگرى كه محل جريان آب مى‌باشند رعايت اين فاصله بين آنها، لازم نيست؛ پس اگر نفر دوم قناتى را در زمين سخت احداث كند و سرچشمه آن پانصد ذراع از سرچشمه قنات اولى دور باشد سپس در چاههايى كه مجراى آب مى‌باشند به قدرى نزديك شود كه مثلا در فاصله ده ذراعى باشند، صاحب قنات اولى حق منع او را ندارد. البته اگر فرض شود كه چنين نزديكى به آن چاهها از جهت جذب كردن آبى كه در آن جريان دارد يا از جهت ديگر، ضرر مى‌زند بايد به حدى كه دفع ضرر شود، از آن دور باشد.

(٣)

مسأله ١١- قريه‌اى كه در زمين موات ساخته شده است داراى حريم مى‌باشد كه كسى حق احياى آن را ندارد

و اگر آن را احيا كرد مالكش نمى‌شود. و حريم قريه بمقدار زمينى است كه به مصالح آن و مصالح اهل آن تعلق دارد از (قبيل) راههايى كه از آن باز مى‌شود و به آن ختم مى‌گردد و راه آب آن و جاى جمع شدن خاك و زباله آن و جاى ريختن آشغال و خاكستر آن و مشرع و مجمع اهالى آن جهت مصالح اهالى بر حسب عادتشان و مدفن مرده‌ها و محل چراى گله‌ها و محل جمع‌آورى هيزم آنان و غير اينها. و منظور از قريه، خانه‌ها و مسكنهايى است كه با هم مسكونى مى‌باشند، پس اين حريم براى دهكده و مزرعه كه صاحب مزرعه‌ها و باغهاى متصل به هم كه از خانه‌ها و مسكن‌ها و ساكنين خالى است ثابت نمى‌باشد؛ پس اگر شخصى قناتى را در فلاتى احيا نمايد و زمين صافى را به مقدارى كه آب آن قنات برايش كافى مى‌باشد احيا كند و در آن زراعت نموده و نخيل و درختها را در آن بكارد، موات مجاور زمين احيا شده، حريم آن نمى‌باشد تا چه رسد به تپّه‌ها و كوههاى نزديك آن. بلكه اگر بعد از آن در