(١) بلكه احوط- خصوصا در اوّل- مراجعه به حاكم شرع مى‌باشد. و اما اگر بر وقفى كه محل مصرف آن يا موقوف عليهم آن معلوم است، موات عارض شود، سزاوار نيست كه اشكال شود در اينكه اگر كسى آن را احيا و تعمير نمايد صرف نمودن منفعت آن در محل مصرف آن در صورت اول بر او واجب است. و در صورت دوم كه موقوف عليهم معلوم مى‌باشند، بر او واجب است كه به آنها برساند اگر چه متولى يا موقوف عليهم اصلاح و تعمير و مرمّت آن را ترك كرده باشند تا آنكه خراب شود ليكن با وجود متولى معلوم كسى بدون اذن او يا اذن از حاكم شرع در صورت نبود او در صورت اول حق تصرف و احياء ندارد و بدون اذن متولى با موقوف عليهم در صورتى كه وقف خاص باشد يا از حاكم در صورتى كه وقف عام باشد- در صورت دوم-، حق احيا و تصرف را در آن ندارد.

(٢)

مسأله ٦- اگر زمين موات بالأصل، حريم زمين عامر مملوكى باشد احياى آن براى غير مالك آن جايز نمى‌باشد

و اگر آن را احيا كند مالك آن نمى‌شود. و توضيح آن اين است كه كسى مواتى را براى احداث چيزى از خانه يا باغ يا مزرعه يا غير آنها احيا مى‌كند، اين چيزى را كه احداث كرده مقدارى از زمين موات كه نزديك اين چيز حادث است تا حدّ و اندازه‌اى كه جهت استفاده كامل از آن، محتاج به آن است و عادتا به مصالح آن تعلق دارد، تابع آن چيز حادث قرار مى‌گيرد و اين مقدار تابع، حريم آن متبوع ناميده مى‌شود و مقدار حريم در زيادى و كمى به اختلاف صاحب حريم است و آن به خاطر آن است كه مصالح و حريم چيزها كه به آن نياز دارند، متفاوت مى‌باشند؛ پس حريمى كه خانه به آن نيازمند است به حسب عادت غير آن است كه مثلا چاه و نهر به آن احتياج دارد؛ و هكذا در بقيّه چيزها. بلكه اختلاف دارد به اختلاف بلاد و نيز به اختلاف عادتها. پس اگر شخصى بخواهد كه حوالى چيزى را كه داراى حريم است، احيا كند برايش جايز نيست كه بدون اذن صاحب و رضايت او، به مقدار حريم، احيا كند و اگر آن را احيا كرد مالكش نمى‌شود و غاصب مى‌باشد.

(٣)

مسأله ٧- حريم خانه جاى ريختن خاك و زباله و خاكستر آن و جاى ريختن آب و انداختن برف آن و راه دخول و خروج از آن است در طرفى كه درب آن باز مى‌شود.

پس اگر خانه‌اى را در زمين موات بنا كند، اين مقدار از موات در حوالى آن تابع خانه مى‌باشد؛ پس كسى حق ندارد كه بدون رضايت صاحب خانه، آن مقدار را احيا كند. و مقصود از استحقاق ممر در جلو درب خانه، استحقاق آن به طور مستقيم و در امتداد زمين موات نيست، بلكه منظور آن است كه راهى براى خانه باقى بماند و عيال و مهمانها، و متعلقات او از چارپايان و بارها و ساير وسائل و