آن احيا شده، خانه‌ها و مسكنهايى را احداث كند تا اينكه قريه بزرگى شود، ثبوت حريم براى آن مشكل مى‌باشد؛ البته اگر آنها را در كنار مزرعه و باغها در زمينهاى موات احداث كند ظاهر آن است كه حريم براى آنها ثابت مى‌شود بلكه ثبوت بعضى حريمها از قبيل محل چراى گله آن، مطلقا بعيد نيست، كما اينكه خود مزرعه هم حريمى دارد و آن، مقدارى است كه در مصالحش به آن نياز دارد و از مرافق آن مى‌باشد از (قبيل) راههاى دخول و خروج و محل خرمن و جاى آرميدن گله و محل جمع‌آورى زباله و خاك آن و غير اينها.

(١)

مسأله ١٢- حدّ چراگاه كه حريم قريه است و محل چيدن هيزم، مقدارى است كه اهالى آن به حسب عادتشان نيازمند آن مى‌باشند

به طورى كه اگر مانع يا مزاحمى آنها را جلوگيرى نموده و براى آنها مزاحمت فراهم نمايد هرآينه در تنگى و حرج واقع مى‌شوند؛ و اين به زيادى اهالى و كمى آنان و زيادى گله‌ها و چارپاها و كمى آنها، مختلف مى‌باشد. و لذا مقدار آن از نظر وسعت و تنگى و از نظر طول و عرض، متفاوت مى‌شود.

(٢)

مسأله ١٣- اگر زمين مواتى در نزديكى زمين آبادى باشد و از حريم و مرافق آن نباشد براى هر كس جايز است كه آن را احيا كند

و اختصاص به مالك آن زمين آباد نداشته و اولويتى هم ندارد.

پس اگر كناره‌اى از شط در نزديكى زمين احيا شده يا مثلا باغى پيدا شود مانند بقيه موات مى‌باشد و كسى كه به احيا و حيازت آن سبقت بگيرد، مال او مى‌باشد و صاحب زمين يا باغ حق منع او را ندارد.

(٣)

مسأله ١٤- حريم قنات كه به پانصد يا هزار ذراع تقدير مى‌شود، بدون اشكال ملك صاحب قنات نبوده‌

و متعلق به حق او كه از بقيه تصرفات غير او بدون اذنش، منع كند نمى‌باشد، بلكه فقط حق جلوگيرى از احداث قنات ديگرى دارد- كما اينكه گذشت-؛ و ظاهر آن است كه حريم قريه هم ملك ساكنين و اهالى آن نمى‌باشد، بلكه آنها حق اولويت دارند. و امّا حريم نهر و خانه- البته با تردد- ملك مالك صاحب حريم است؛ اگر چه خالى از وجه نمى‌باشد. پس براى او جايز است كه به طور جداگانه آن را بفروشد مانند بقيه ملك‌ها.

(٤)

مسأله ١٥- آنچه كه از حريم بعضى املاك گذشت، فقط در جايى است كه در زمين موات ابتكار و احداث شود.

و اما در املاكى كه مجاور هم مى‌باشند حريمى نمى‌باشد؛ پس اگر دو مالك كه همسايه هستند ديوارى را در بين، احداث كنند در هيچ كدام از دو طرف آن، حريمى براى آن نمى‌باشد. و اگر يكى از آنها در آخر حدود ملكش ديوار يا نهرى را احداث كند آنها حريمى در ملك ديگرى ندارند. و همچنين اگر يكى از آنها قناتى را در ملك خودش حفر نمايد